VAMC là gì? Công ty Quản lý Tài sản của Các Tổ chức Tín dụng Việt Nam | wiki.nganhang.com

Nếu bạn từng nghe thuật ngữ “nợ xấu ngân hàng” thì chắc hẳn đã bắt gặp cái tên VAMC. Đây không phải một ngân hàng, cũng không phải một công ty thu nợ thông thường, mà là một “bệnh viện” chuyên trị các khoản nợ “bệnh nặng” của hệ thống ngân hàng Việt Nam. Được thành lập năm 2013 trong bối cảnh tỷ lệ nợ xấu tăng cao hậu khủng hoảng kinh tế, VAMC đóng vai trò như một cánh tay nối dài của Ngân hàng Nhà nước, giúp các ngân hàng “giải phóng” bảng cân đối kế toán, tạo room tín dụng mới. Hiểu đúng về VAMC không chỉ giúp bạn nắm được cách thức xử lý nợ xấu của hệ thống tài chính, mà còn làm rõ tại sao nhiều ngân hàng có tỷ lệ nợ xấu “trên giấy” thấp nhưng vẫn phải trích lập dự phòng cao. Bài viết này sẽ giải mã chi tiết về VAMC – từ cơ chế hoạt động, vai trò, đến những thách thức trong thực tế triển khai tại Việt Nam.

1. VAMC là gì? Định nghĩa và bản chất hoạt động

VAMC là viết tắt của Vietnam Asset Management Company (tên tiếng Việt: Công ty Quản lý Tài sản của Các Tổ chức Tín dụng Việt Nam). Đây là đơn vị 100% vốn nhà nước, trực thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), được thành lập theo Quyết định số 1459/QĐ-TTg ngày 9/8/2013 của Thủ tướng Chính phủ.

Bản chất hoạt động của VAMC

Khác với ngân hàng thương mại hoạt động vì lợi nhuận, VAMC là một công ty chính sách – nghĩa là mục tiêu chính không phải kiếm tiền, mà là ổn định hệ thống tài chính. Cụ thể:

Vai trò chính: Mua nợ xấu từ các ngân hàng thương mại, tổ chức tín dụng bằng trái phiếu đặc biệt (không phải tiền mặt), giúp các ngân hàng:

• “Giảm nhẹ” tỷ lệ nợ xấu trên báo cáo tài chính
• Thu hồi một phần thanh khoản (thông qua việc cầm cố trái phiếu tại NHNN)
• Tập trung nguồn lực cho hoạt động tín dụng mới

Cơ chế hoạt động đặc thù:

• Không mua bằng tiền thật: VAMC phát hành “Trái phiếu đặc biệt VAMC” để đổi lấy nợ xấu
• Không sở hữu vĩnh viễn: Trái phiếu có kỳ hạn (thường 5 năm, có thể gia hạn), ngân hàng bán nợ phải mua lại nếu không thu hồi được
• Chia sẻ rủi ro: Ngân hàng bán nợ vẫn phải trích lập dự phòng 100% cho trái phiếu VAMC, vẫn chịu rủi ro cuối cùng

Nguồn gốc hình thành

Mô hình VAMC không phải sáng kiến của Việt Nam. Trên thế giới, các công ty quản lý tài sản (Asset Management Company – AMC) đã được nhiều quốc gia áp dụng để giải quyết khủng hoảng ngân hàng:

• Thụy Điển (1992): Securum và Retriva – giải quyết khủng hoảng bất động sản
• Hàn Quốc (1997): KAMCO – xử lý hậu quả khủng hoảng tài chính châu Á
• Trung Quốc (1999): Bộ tứ Huarong, Cinda, Great Wall, Orient – xử lý nợ xấu của 4 ngân hàng quốc doanh lớn
• Ireland (2009): NAMA – giải quyết khủng hoảng bất động sản hậu 2008

Việt Nam áp dụng mô hình này sau khi tỷ lệ nợ xấu toàn ngành tăng từ 3.07% (2011) lên 4.08% (2012), với lo ngại có thể vượt 10% nếu tính cả nợ bán cho VAMC và nợ đã xử lý nội bộ.

Mô hình VAMC mua nợ xấu từ ngân hàng thương mại bằng trái phiếu đặc biệt tại Việt Nam

2. Cơ chế hoạt động của VAMC: “Phẫu thuật” nợ xấu như thế nào?

Để hiểu rõ VAMC hoạt động ra sao, hãy theo dõi quy trình từ khi ngân hàng có nợ xấu đến khi VAMC xử lý.

Quy trình mua bán nợ xấu

Bước 1: Xác định nợ xấu đủ điều kiện

Không phải nợ xấu nào cũng được bán cho VAMC. Theo Thông tư 19/2019/TT-NHNN, nợ xấu phải thỏa mãn:

• Được phân loại nhóm 3, 4, 5 theo quy định của NHNN
• Có tài sản đảm bảo (bất động sản, máy móc, cổ phiếu…)
• Đã được ngân hàng thực hiện các biện pháp thu hồi theo quy định
• Có đầy đủ hồ sơ pháp lý (hợp đồng tín dụng, tài liệu tài sản đảm bảo…)

Bước 2: Thẩm định giá trị nợ

VAMC không mua nợ theo giá trị ghi sổ, mà theo giá trị thị trường của tài sản đảm bảo:

• Thuê công ty thẩm định độc lập định giá tài sản
• Áp dụng hệ số chiết khấu (thường 50-70% giá trị thẩm định)
• Xác định giá mua nợ cuối cùng

Ví dụ thực tế:

Ngân hàng A có khoản nợ xấu của Công ty B:

• Dư nợ gốc: 100 tỷ đồng
• Lãi chậm trả: 15 tỷ đồng
• Tổng nợ trên sổ sách: 115 tỷ đồng
• Tài sản đảm bảo: Nhà máy và đất công nghiệp
• Giá trị thẩm định: 80 tỷ đồng
• Hệ số chiết khấu: 70%
• Giá VAMC chấp nhận mua: 80 tỷ × 70% = 56 tỷ đồng

Bước 3: Ký hợp đồng mua bán nợ

Khi thỏa thuận xong, hai bên ký hợp đồng:

• Ngân hàng A: Chuyển giao toàn bộ hồ sơ nợ, tài sản đảm bảo
• VAMC: Phát hành trái phiếu đặc biệt trị giá 56 tỷ đồng, kỳ hạn 5 năm

Bước 4: Xử lý sau khi mua

Sau khi sở hữu khoản nợ, VAMC có 2 vai trò:

• Giao lại ngân hàng đại lý thu hồi: Trong 90% trường hợp, VAMC ủy quyền ngân hàng bán nợ tiếp tục thu hồi (vì họ hiểu rõ khách hàng)
• Tự xử lý trực tiếp: Với các khoản lớn, phức tạp, VAMC tự mình thực hiện

Đặc điểm của Trái phiếu đặc biệt VAMC

Trái phiếu VAMC không giống trái phiếu doanh nghiệp thông thường. Đây là công cụ chính sách, với những đặc điểm đặc biệt:

Tiêu chí	Trái phiếu VAMC	Trái phiếu DN thường
Người phát hành	VAMC (100% vốn NHNN)	Doanh nghiệp tư nhân/nhà nước
Lãi suất	0%/năm	8-12%/năm
Kỳ hạn	5 năm (có thể gia hạn 5 năm)	1-10 năm
Tính thanh khoản	Chỉ cầm cố tại NHNN	Mua bán tự do trên thị trường
Giá trị thực	Không có giá trị kinh tế thực	Có giá trị thị trường rõ ràng
Trích lập dự phòng	100%	Tùy xếp hạng tín dụng

Tại sao lãi suất 0%?

Nghe có vẻ vô lý nhưng có lý do:

• VAMC không có nguồn thu để trả lãi (hoạt động chính sách, không kiếm lời)
• Ngân hàng nhận trái phiếu vẫn được hưởng giá trị thanh khoản gián tiếp thông qua cầm cố tại NHNN để vay vốn
• Nếu thu hồi nợ thành công, ngân hàng được hưởng toàn bộ phần chênh lệch (giữa số tiền thu được và giá trị trái phiếu)

Ví dụ thanh khoản hóa:

Ngân hàng A nhận 56 tỷ trái phiếu VAMC, cần tiền cho vay:

• Cầm cố trái phiếu tại NHNN
• NHNN cho vay 70% giá trị = 56 tỷ × 70% = 39.2 tỷ đồng
• Lãi suất vay tái cấp vốn: 4.5%/năm (thấp hơn nhiều so với vay liên ngân hàng 5-6%)

Như vậy, tuy trái phiếu lãi 0%, nhưng ngân hàng vẫn có thể “giải phóng” một phần thanh khoản.

3. Vai trò và ý nghĩa của VAMC với hệ thống ngân hàng Việt Nam

VAMC không chỉ là nơi “chứa rác” nợ xấu, mà đóng vai trò chiến lược trong việc ổn định hệ thống tài chính.

Đối với ngân hàng thương mại

1. “Làm đẹp” báo cáo tài chính

Khi bán nợ xấu cho VAMC, ngân hàng được:

• Giảm tỷ lệ nợ xấu (NPL Ratio): Nợ xấu chuyển thành tài sản khác (trái phiếu VAMC), không còn tính là “nợ cho vay khách hàng”
• Cải thiện các chỉ số an toàn: CAR, LDR, tỷ lệ nợ xấu – tất cả đều được cải thiện trên báo cáo

Ví dụ thực tế:

Ngân hàng VPBank trước và sau khi bán nợ cho VAMC (dữ liệu minh họa):

Chỉ tiêu	Trước bán nợ	Sau bán nợ	Chênh lệch
Tổng dư nợ	350,000 tỷ	350,000 tỷ	–
Nợ xấu	10,500 tỷ	3,500 tỷ	-7,000 tỷ
NPL Ratio	3.0%	1.0%	-2.0%
Trái phiếu VAMC	0	5,000 tỷ	+5,000 tỷ

Lưu ý: Tuy NPL giảm từ 3% xuống 1%, nhưng ngân hàng vẫn phải trích lập dự phòng 100% cho 5,000 tỷ trái phiếu, nên thực chất rủi ro chưa được giải quyết.

2. Tạo room tín dụng mới

Theo quy định NHNN, ngân hàng có tỷ lệ nợ xấu cao sẽ bị:

• Hạn chế tăng trưởng tín dụng
• Tăng giám sát đặc biệt
• Khó khăn khi huy động vốn

Bán nợ cho VAMC giúp “giải phóng” room tín dụng, ngân hàng có thể cho vay thêm khách hàng mới – tạo doanh thu mới.

3. Tiết kiệm chi phí vận hành

Xử lý nợ xấu tốn rất nhiều nhân lực (luật sư, cán bộ thu hồi nợ, thẩm định viên). Bán cho VAMC và giao lại đại lý giúp ngân hàng:

• Tập trung nguồn lực cho hoạt động kinh doanh cốt lõi
• Giảm chi phí pháp lý, tố tụng
• Giảm áp lực tâm lý cho cán bộ tín dụng

Đối với nền kinh tế

1. Ngăn chặn hiệu ứng domino

Khi một ngân hàng có tỷ lệ nợ xấu cao, người gửi tiền hoảng sợ rút tiền → ngân hàng thiếu thanh khoản → đổ vỡ → lây lan sang ngân hàng khác. VAMC giúp “cách ly” rủi ro này.

2. Duy trì dòng chảy tín dụng

Nếu ngân hàng bị “kẹt” vốn trong nợ xấu, họ không thể cho vay doanh nghiệp mới → nền kinh tế thiếu vốn → suy thoái. VAMC giúp “tuần hoàn” lại vốn.

3. Tạo cơ chế xử lý nợ chuyên nghiệp

Thay vì mỗi ngân hàng tự xử lý nợ (hiệu quả thấp, thiếu kinh nghiệm), VAMC tập trung chuyên môn, tạo quy trình chuẩn hóa, tăng tỷ lệ thu hồi.

Đối với khách hàng vay nợ

1. Có thêm cơ hội tái cơ cấu nợ

VAMC thường linh hoạt hơn ngân hàng trong việc đàm phán:

• Giãn nợ, giảm nợ (debt relief)
• Chuyển nợ thành vốn (debt-to-equity swap)
• Bán tài sản đảm bảo với giá hợp lý

2. Tránh bị “bỏ rơi” giữa chừng

Nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn tạm thời, không phải doanh nghiệp “lừa đảo”. VAMC giúp phân biệt và hỗ trợ những trường hợp còn khả năng phục hồi.

Ví dụ thực tế:

Công ty Dệt may X vay 50 tỷ, do COVID-19 đơn hàng giảm, không trả được nợ. Ngân hàng muốn bán nhà máy thu hồi vốn, nhưng VAMC can thiệp:

• Giãn nợ thêm 2 năm
• Chuyển 30% nợ thành cổ phần công ty
• Hỗ trợ tìm đối tác mới
  → Công ty phục hồi, trả được nợ, giữ được 500 việc làm

4. Cơ chế thu hồi nợ của VAMC: Từ lý thuyết đến thực tế

Sau khi mua nợ, VAMC có nhiều phương thức thu hồi, không chỉ đơn thuần “bán tài sản đảm bảo”.

Các phương thức thu hồi nợ

1. Giao ngân hàng đại lý thu hồi

Đây là phương thức phổ biến nhất (chiếm ~90% số nợ):

• VAMC ủy quyền ngân hàng bán nợ tiếp tục thu hồi
• Ngân hàng được hưởng phần chênh lệch nếu thu hồi vượt giá trị trái phiếu
• VAMC giám sát, hướng dẫn phương pháp

Ví dụ:

Ngân hàng A bán nợ 100 tỷ cho VAMC, nhận 60 tỷ trái phiếu. VAMC giao lại A thu hồi:

• Nếu thu được 80 tỷ: A trả VAMC 60 tỷ, giữ lại 20 tỷ (hưởng lợi)
• Nếu chỉ thu được 50 tỷ: A phải mua lại 10 tỷ trái phiếu còn lại khi đến hạn (chịu lỗ)

Cơ chế này tạo động lực cho ngân hàng tích cực thu hồi.

2. VAMC tự thu hồi trực tiếp

Với các khoản nợ lớn, phức tạp, liên quan nhiều bên, VAMC thành lập Đội xử lý nợ chuyên biệt:

• Đàm phán trực tiếp với khách hàng
• Phối hợp cơ quan công an, tòa án
• Áp dụng các biện pháp pháp lý mạnh

3. Bán tài sản đảm bảo

Khi không thu hồi được nợ từ khách hàng, VAMC thực hiện:

• Bán đấu giá công khai: Thông qua Trung tâm dịch vụ bán đấu giá tài sản
• Bán thỏa thuận: Cho các nhà đầu tư chuyên nghiệp (AMC tư nhân, quỹ đầu tư)
• Bán cho công ty con DATC: Công ty Quản lý nợ và Khai thác tài sản thuộc VAMC

Thách thức trong bán tài sản:

• Tài sản đảm bảo thường là BĐS công nghiệp, máy móc cũ – khó bán
• Thị trường thứ cấp tài sản đảm bảo chưa phát triển
• Giá bán thực tế thường thấp hơn 30-50% so với giá thẩm định

4. Chuyển nợ thành vốn (Debt-to-Equity Swap)

Với doanh nghiệp còn tiềm năng, VAMC có thể:

• Chuyển khoản nợ thành cổ phần công ty
• Tham gia quản trị, tái cơ cấu doanh nghiệp
• Sau khi công ty hồi phục, bán cổ phần thu hồi vốn

Ví dụ nổi bật:

Trường hợp Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN) và các công ty con:

• VAMC mua nợ xấu của PVC (Tổng công ty Hóa chất Việt Nam)
• Chuyển nợ thành vốn góp
• Tham gia tái cơ cấu, cắt giảm chi phí
• Sau 3 năm, PVC thoát lỗ, VAMC bán lại cổ phần cho nhà đầu tư chiến lược

Thời hạn và cơ chế mua lại trái phiếu

Quy định pháp lý:

Theo Nghị định 53/2013/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi:

• Kỳ hạn trái phiếu: 5 năm kể từ ngày phát hành
• Gia hạn: Có thể gia hạn thêm 5 năm nếu chưa thu hồi xong
• Nghĩa vụ mua lại: Khi đến hạn, ngân hàng BẮT BUỘC phải mua lại trái phiếu chưa thanh toán

Cơ chế mua lại:

Trường hợp 1: Thu hồi đủ hoặc vượt

• VAMC trả lại toàn bộ giá trị trái phiếu + phần chênh lệch (nếu có)
• Ngân hàng hưởng lợi từ việc thu hồi hiệu quả

Trường hợp 2: Thu hồi không đủ

• Ngân hàng phải bù tiền mặt phần còn thiếu
• Hoặc gia hạn thêm 5 năm và tiếp tục thu hồi

Ví dụ tính toán:

Ngân hàng B nhận trái phiếu VAMC 70 tỷ, kỳ hạn 5 năm:

Kịch bản A: Thu hồi thành công 90 tỷ

• Năm 1-4: Thu hồi dần dần được 30 tỷ, trả lại VAMC
• Năm 5: Thu hồi thêm 60 tỷ, trả VAMC 40 tỷ còn lại
• Ngân hàng giữ lại: 90 – 70 = 20 tỷ lãi

Kịch bản B: Chỉ thu hồi được 50 tỷ

• Năm 5 đến hạn, mới thu được 50 tỷ
• Còn thiếu: 70 – 50 = 20 tỷ
• Ngân hàng có 2 lựa chọn:
  • Option 1: Bù 20 tỷ tiền mặt, mua lại trái phiếu ngay
  • Option 2: Xin gia hạn thêm 5 năm, tiếp tục thu hồi

Trong thực tế, đa số ngân hàng chọn gia hạn để tranh thủ thời gian.

Quy trình thu hồi nợ xấu của VAMC từ mua nợ đến xử lý tài sản đảm bảo

5. Thực trạng hoạt động của VAMC tại Việt Nam (2013-2024)

Sau hơn 10 năm hoạt động, VAMC đã đạt được những kết quả nhất định, nhưng cũng bộc lộ nhiều hạn chế.

Kết quả đạt được

Về quy mô mua nợ:

Theo số liệu từ NHNN và Bộ Tài chính:

• Tổng giá trị nợ đã mua (2013-2023): ~350,000 tỷ đồng (giá trị ghi sổ)
• Giá trị trái phiếu phát hành: ~220,000 tỷ đồng (62.8% giá trị ghi sổ)
• Số lượng khoản nợ: Hàng chục nghìn hợp đồng từ hơn 40 TCTD

Về tỷ lệ thu hồi:

Đây là điểm yếu lớn nhất:

• Tỷ lệ thu hồi trung bình: 15-20% giá trị trái phiếu/năm
• Tỷ lệ thu hồi tích lũy (2013-2023): ~35-40%
• So sánh quốc tế: Thấp hơn nhiều so với KAMCO Hàn Quốc (60-70%), NAMA Ireland (50-55%)

Bảng so sánh tỷ lệ thu hồi:

AMC	Quốc gia	Thời gian hoạt động	Tỷ lệ thu hồi	Đặc điểm
VAMC	Việt Nam	2013-nay	35-40%	Dùng trái phiếu, ngân hàng vẫn chịu rủi ro
KAMCO	Hàn Quốc	1997-2015	60-70%	Mua bằng tiền, có quyền xử lý mạnh
NAMA	Ireland	2009-2020	50-55%	Mua bằng trái phiếu Chính phủ bảo lãnh
Huarong	Trung Quốc	1999-nay	40-50%	Quy mô lớn, IPO thành công

Về hỗ trợ ngân hàng:

VAMC giúp các ngân hàng:

• Giảm tỷ lệ nợ xấu “trên giấy” từ 3.6% (2012) xuống 1.89% (2023)
• Tạo room tín dụng cho nền kinh tế tăng trưởng 12-15%/năm
• Cải thiện xếp hạng tín nhiệm của một số ngân hàng (VPBank, TPBank, VIB…)

Những hạn chế và thách thức

1. Tỷ lệ thu hồi thấp

Nguyên nhân:

• Tài sản đảm bảo kém chất lượng: Nhiều khoản nợ được thế chấp bằng BĐS “ảo”, dự án trên giấy
• Thị trường thứ cấp chưa phát triển: Khó bán tài sản đảm bảo với giá hợp lý
• Động lực thu hồi yếu: Ngân hàng biết cuối cùng vẫn phải mua lại trái phiếu, nên không tích cực

Ví dụ thực tế:

Ngân hàng C bán nợ xấu 100 tỷ cho VAMC, nhận 55 tỷ trái phiếu. Sau 5 năm chỉ thu được 20 tỷ:

• Nếu thu hồi tích cực, tốn chi phí luật sư, nhân lực, có thể thu thêm được 10-15 tỷ
• Nhưng cuối cùng vẫn phải bù 20-25 tỷ khi mua lại trái phiếu
• Ngân hàng tính toán: “Thà để yên, đến hạn mua lại một lần cho xong”

2. Cơ chế “trái phiếu đặc biệt” tạo rủi ro đạo đức

Vấn đề cốt lõi: Ngân hàng bán nợ cho VAMC nhưng vẫn chịu rủi ro 100% (vì phải trích lập dự phòng 100% và mua lại khi đến hạn).

Hệ quả:

• Một số ngân hàng coi VAMC như “kho tạm giữ nợ xấu” để làm đẹp báo cáo
• Không có động lực thực sự xử lý nợ
• Rủi ro chỉ được “hoãn lại”, không được “giải quyết”

3. Thiếu quyền lực xử lý tài sản mạnh

Khác với các AMC quốc tế, VAMC Việt Nam:

• Không có quyền phá sản doanh nghiệp nợ
• Không thể trực tiếp chiếm quyền sở hữu tài sản đảm bảo (phải qua tòa án)
• Không có công cụ pháp lý để “ép” khách hàng tái cơ cấu

So sánh với KAMCO Hàn Quốc:

Quyền lực	VAMC Việt Nam	KAMCO Hàn Quốc
Phá sản doanh nghiệp	❌ Phải qua tòa án	✅ Có quyền trực tiếp
Chiếm quyền tài sản	❌ Qua thủ tục dài	✅ Có quyền nhanh chóng
Chuyển nợ thành vốn	⚠️ Cần sự đồng ý	✅ Có thể ép buộc
Bán tài sản cho nước ngoài	❌ Hạn chế	✅ Hoàn toàn tự do

4. Vấn đề trái phiếu đến hạn

Từ năm 2018 trở đi, hàng loạt trái phiếu VAMC phát hành năm 2013 đến hạn:

• Nhiều ngân hàng không đủ tiền mua lại → xin gia hạn
• VAMC phải liên tục gia hạn, tạo “núi nợ” tồn đọng
• Tính đến 2023, có ~80,000 tỷ trái phiếu đã đến hạn nhưng chưa thu hồi

Giải pháp tình thế: NHNN cho phép gia hạn lần 2, thậm chí lần 3, nhưng chỉ là “đá bóng” vấn đề về phía trước.

So sánh với mô hình AMC quốc tế

Bài học từ KAMCO (Hàn Quốc):

KAMCO thành công vì:

• Mua nợ bằng tiền thật: Ngân hàng được “giải thoát” hoàn toàn, KAMCO chịu toàn bộ rủi ro
• Quyền lực pháp lý mạnh: Có thể phá sản, bán tài sản, chuyển nợ thành vốn dễ dàng
• Thị trường tài sản nợ xấu phát triển: Nhiều quỹ đầu tư quốc tế tham gia mua nợ
• Minh bạch cao: Công bố đầy đủ thông tin khoản nợ, tài sản đảm bảo

Bài học từ NAMA (Ireland):

NAMA xử lý khủng hoảng BĐS 2008 hiệu quả nhờ:

• Trái phiếu có bảo lãnh Chính phủ: Ngân hàng có thể bán trái phiếu trên thị trường quốc tế
• Định giá thị trường nghiêm ngặt: Mua nợ với giá chỉ 30-50% giá trị ghi sổ, đảm bảo có lãi
• Tái cơ cấu dự án BĐS: Không chỉ bán tài sản, mà đầu tư hoàn thiện dự án rồi bán

Vì sao VAMC Việt Nam khó áp dụng?

• Khả năng tài chính Chính phủ hạn chế: Không thể bảo lãnh hàng trăm nghìn tỷ trái phiếu
• Thể chế pháp lý chưa đủ mạnh: Tòa án, cơ quan thi hành án còn yếu
• Thị trường vốn chưa phát triển: Ít nhà đầu tư quốc tế quan tâm nợ xấu Việt Nam

6. Sự khác biệt giữa VAMC và các công ty mua bán nợ thông thường

Nhiều người nhầm lẫn VAMC với các công ty mua bán nợ tư nhân (AMC tư nhân) hoạt động trên thị trường. Thực tế hai loại hình này rất khác nhau.

VAMC vs AMC tư nhân

Tiêu chí	VAMC	AMC tư nhân (VD: DATC, ViAMC, SOL…)
Sở hữu	100% vốn nhà nước (NHNN)	Tư nhân hoặc liên doanh
Mục tiêu	Chính sách – ổn định tài chính	Lợi nhuận thương mại
Nguồn vốn mua nợ	Trái phiếu đặc biệt (không phải tiền)	Tiền mặt, vốn cổ phần, vay ngân hàng
Đối tượng bán nợ	Chỉ ngân hàng, TCTD	Ngân hàng, tổ chức, cá nhân
Giá mua nợ	50-70% giá trị tài sản đảm bảo	10-30% giá trị nợ gốc
Quyền lực pháp lý	Theo Nghị định 53/2013	Theo Luật Doanh nghiệp thông thường
Rủi ro	Ngân hàng bán nợ vẫn chịu (mua lại khi đến hạn)	AMC chịu toàn bộ
Lợi nhuận	Không hướng đến lợi nhuận	Tìm kiếm lợi nhuận cao (thường 20-40%/năm)

VAMC vs Ngân hàng xử lý nợ nội bộ

Ngân hàng cũng có thể tự xử lý nợ xấu mà không cần bán cho VAMC:

Phương thức tự xử lý:

• Cơ cấu lại nợ: Giãn nợ, giảm lãi suất, chuyển nợ ngắn hạn thành dài hạn
• Bán tài sản đảm bảo: Tự tổ chức đấu giá hoặc bán thỏa thuận
• Xóa nợ: Với các khoản nhỏ, không thu hồi được, ngân hàng sử dụng dự phòng rủi ro để xóa

Khi nào nên bán cho VAMC?

• Khoản nợ lớn, phức tạp, liên quan nhiều bên
• Ngân hàng cần “làm đẹp” tỷ lệ nợ xấu cho báo cáo
• Cần thanh khoản gấp (cầm cố trái phiếu VAMC tại NHNN)

Khi nào nên tự xử lý?

• Khoản nợ nhỏ, đơn giản
• Tài sản đảm bảo dễ bán, có giá trị thị trường rõ ràng
• Ngân hàng có đội ngũ thu hồi nợ mạnh

Ví dụ thực tế:

Vietcombank: Tự xử lý đa số nợ xấu nội bộ, chỉ bán cho VAMC những khoản lớn hơn 50 tỷ và có tài sản đảm bảo phức tạp. Tỷ lệ bán cho VAMC: ~20% tổng nợ xấu.

VPBank: Bán tích cực hơn cho VAMC (40-50% nợ xấu), do có nhiều khoản nợ bất động sản từ thời kỳ mở rộng tín dụng nhanh.

7. Xu hướng và định hướng cải cách VAMC (2024-2030)

Nhận thấy những hạn chế của mô hình VAMC hiện tại, Chính phủ và NHNN đang nghiên cứu nhiều phương án cải cách.

Định hướng cải cách theo Nghị quyết 42/2017

Nghị quyết 42-NQ/TW của Bộ Chính trị đề ra:

• Mục tiêu 2025: Tỷ lệ nợ xấu toàn ngành dưới 3% (bao gồm cả nợ bán cho VAMC)
• Nâng cao năng lực VAMC: Tăng vốn điều lệ, mở rộng quyền hạn xử lý nợ
• Phát triển thị trường mua bán nợ: Cho phép nhà đầu tư nước ngoài tham gia

Các giải pháp đang được triển khai

1. Tăng vốn cho VAMC

Hiện tại, vốn điều lệ VAMC chỉ 5,000 tỷ đồng – quá nhỏ so với quy mô nợ xấu. Kế hoạch:

• Tăng vốn lên 50,000 tỷ đồng (từ ngân sách nhà nước hoặc phát hành trái phiếu Chính phủ)
• Cho phép VAMC mua nợ bằng một phần tiền mặt + một phần trái phiếu, tăng động lực thu hồi

2. Mở rộng quyền hạn xử lý nợ

Dự thảo Nghị định sửa đổi 53/2013 đề xuất:

• VAMC được phép trực tiếp đề nghị phá sản doanh nghiệp nợ
• Rút ngắn thời gian xử lý tài sản đảm bảo (từ 12-18 tháng xuống 6-9 tháng)
• Cho phép VAMC thành lập công ty con để nắm giữ, khai thác tài sản thu giữ

3. Phát triển thị trường mua bán nợ

NHNN đang nghiên cứu:

• Cho phép nhà đầu tư nước ngoài mua nợ xấu từ VAMC (hiện chỉ cho phép qua công ty con)
• Thành lập Sàn giao dịch nợ xấu (Bad Debt Exchange) – nơi mua bán nợ minh bạch, công khai
• Ưu đãi thuế cho các quỹ đầu tư distressed assets

Ví dụ mô hình Singapore:

Singapore có Special Assets Management (SAM) – sàn giao dịch nợ xấu:

• Ngân hàng, AMC đăng bán nợ công khai
• Nhà đầu tư (cá nhân, quỹ, nước ngoài) đấu giá trực tuyến
• Minh bạch, hiệu quả, giá thị trường rõ ràng

Việt Nam có thể học mô hình này để tăng tính thanh khoản cho nợ xấu.

4. Cải cách cơ chế trái phiếu VAMC

Phương án 1: Trái phiếu có bảo lãnh Chính phủ

• Chính phủ bảo lãnh một phần (30-50%) giá trị trái phiếu
• Ngân hàng có thể bán trái phiếu trên thị trường thứ cấp
• Giảm rủi ro cho ngân hàng, tăng thanh khoản

Phương án 2: Trái phiếu có lãi suất thấp (2-3%)

• Thay vì lãi 0%, trái phiếu trả lãi 2-3%/năm
• Ngân hàng có nguồn thu nhập từ lãi, giảm áp lực trích lập dự phòng
• VAMC cần ngân sách nhà nước hỗ trợ trả lãi

Phương án 3: Mua nợ bằng tiền mặt (một phần)

• VAMC mua 50% bằng tiền, 50% bằng trái phiếu
• Ngân hàng được giải phóng một phần thanh khoản thực sự
• VAMC cần tăng vốn mạnh để thực hiện

Công nghệ và chuyển đổi số trong xử lý nợ xấu

VAMC đang thí điểm ứng dụng công nghệ mới:

1. Big Data và AI trong phân tích nợ xấu

• Xây dựng mô hình dự đoán khả năng thu hồi nợ
• Phân loại nợ theo mức độ khó dễ, ưu tiên xử lý
• Phát hiện dấu hiệu “nợ xấu ảo” (ngân hàng làm giả hồ sơ để bán nợ)

2. Blockchain trong quản lý tài sản đảm bảo

• Ghi nhận quyền sở hữu tài sản trên blockchain
• Ngăn chặn tình trạng thế chấp “khống” hoặc thế chấp trùng
• Minh bạch lịch sử giao dịch tài sản

3. Nền tảng đấu giá trực tuyến

• VAMC hợp tác với sàn đấu giá trực tuyến (Auctionfair, Alibaba…)
• Mở rộng tầm với, thu hút nhiều người tham gia
• Tăng giá bán tài sản đảm bảo

Ví dụ thực tế:

Trung Quốc: Taobao (của Alibaba) là nền tảng đấu giá tài sản nợ xấu lớn nhất, xử lý hàng chục nghìn tỷ nhân dân tệ mỗi năm. Việt Nam có thể hợp tác hoặc xây dựng nền tảng tương tự.

Thách thức trong cải cách

1. Gánh nặng tài khóa

• Tăng vốn cho VAMC hoặc bảo lãnh trái phiếu đều tốn ngân sách
• Chính phủ cân nhắc giữa hỗ trợ ngân hàng và duy trì kỷ luật tài khóa

2. Rủi ro đạo đức

• Nếu Chính phủ bảo lãnh trái phiếu VAMC, ngân hàng có thể “đu đưa” rủi ro cho nhà nước
• Cần có cơ chế trừng phạt ngân hàng cho vay liều lĩnh

3. Tâm lý thị trường

• Nếu VAMC mua nợ bằng tiền mặt quá nhiều, công chúng lo ngại “hút” thanh khoản hệ thống
• Cần truyền thông tốt để giải thích cơ chế

8. Kinh nghiệm thực tiễn cho các bên liên quan

Dành cho ngân hàng thương mại

Khi nào nên bán nợ cho VAMC?

✅ NÊN bán:

• Khoản nợ lớn (>50 tỷ), phức tạp, tốn nhiều nguồn lực xử lý
• Cần giảm tỷ lệ nợ xấu nhanh để đáp ứng quy định NHNN
• Cần thanh khoản gấp (cầm cố trái phiếu VAMC)
• Tài sản đảm bảo là BĐS công nghiệp, máy móc chuyên dụng – khó bán

❌ KHÔNG NÊN bán:

• Khoản nợ nhỏ (<10 tỷ), dễ xử lý
• Tài sản đảm bảo là nhà, đất dân sinh – dễ bán
• Khách hàng còn thiện chí, có tiềm năng phục hồi
• Giá mua của VAMC quá thấp (<40% giá trị nợ)

Chiến lược tối ưu:

• Tự xử lý nợ xấu “dễ” (60-70%)
• Bán cho VAMC nợ “khó” (30-40%)
• Tích cực thu hồi sau khi bán để hưởng phần chênh lệch

Dành cho doanh nghiệp nợ xấu

Khi nợ của bạn bị bán cho VAMC:

Bước 1: Đừng hoảng sợ

• VAMC không phải công ty “đòi nợ” kiểu giang hồ
• Họ thường linh hoạt hơn ngân hàng trong đàm phán

Bước 2: Chủ động liên hệ

• Liên hệ ngay với VAMC hoặc ngân hàng đại lý
• Trình bày tình hình thực tế, khó khăn, kế hoạch phục hồi

Bước 3: Đề xuất phương án

• Giãn nợ: Xin kéo dài thời hạn trả nợ
• Giảm nợ: Đàm phán giảm phần lãi phạt, chỉ trả gốc
• Chuyển nợ thành vốn: Cho VAMC góp vốn vào công ty, chia sẻ lợi nhuận

Bước 4: Thực hiện cam kết

• Nếu đã thỏa thuận, phải thực hiện nghiêm túc
• VAMC có quyền thu hồi thỏa thuận nếu bạn vi phạm

Lưu ý: Tuyệt đối không “bỏ trốn” hoặc cố ý chiếm đoạt tài sản. VAMC có thể chuyển hồ sơ sang Công an điều tra tội “lừa đảo chiếm đoạt tài sản”.

Dành cho nhà đầu tư mua nợ

Nếu bạn muốn mua nợ xấu từ VAMC hoặc ngân hàng để đầu tư (distressed assets investing):

Yêu cầu pháp lý:

• Thành lập công ty có ngành nghề “mua bán nợ”
• Vốn điều lệ tối thiểu 50 tỷ đồng (theo quy định mới)
• Đăng ký với NHNN

Kỹ năng cần có:

• Thẩm định pháp lý tài sản đảm bảo
• Định giá bất động sản
• Đàm phán, thu hồi nợ
• Kiến thức pháp luật (Luật Phá sản, Luật Đất đai, Luật Thi hành án…)

Lợi nhuận kỳ vọng:

• Mua nợ với giá 20-30% giá trị nợ gốc
• Thu hồi được 40-60% → Lợi nhuận 100-200%
• Nhưng rủi ro rất cao, có thể không thu hồi được gì

Ví dụ thực tế:

Công ty X mua khoản nợ 100 tỷ từ ngân hàng với giá 25 tỷ:

• Kịch bản tốt: Thu hồi 60 tỷ → Lãi 35 tỷ (140%)
• Kịch bản trung bình: Thu hồi 30 tỷ → Lãi 5 tỷ (20%)
• Kịch bản xấu: Thu hồi 10 tỷ → Lỗ 15 tỷ (-60%)

9. So sánh VAMC với các công cụ xử lý nợ xấu khác

Ngoài VAMC, hệ thống ngân hàng Việt Nam còn nhiều công cụ khác để xử lý nợ xấu:

Công cụ	Đối tượng	Ưu điểm	Nhược điểm	Phù hợp
VAMC	Nợ xấu có TSĐB	Giảm NPL nhanh, tạo thanh khoản	Thu hồi thấp, rủi ro vẫn ở ngân hàng	Nợ lớn, phức tạp
Cơ cấu lại nợ	Nợ nhóm 2-3	Giữ được khách hàng, không mất vốn	Kéo dài thời gian, có thể thất bại	Khách hàng thiện chí, có triển vọng
Bán cho AMC tư nhân	Nợ nhỏ, không TSĐB	Giải phóng hoàn toàn, thu tiền ngay	Giá bán rất thấp (10-20%)	Nợ nhỏ, khó đòi
Xóa nợ	Nợ không thu hồi được	Dọn sạch bảng cân đối	Mất vốn hoàn toàn, ảnh hưởng lợi nhuận	Nợ nhỏ, không TSĐB, quá 5 năm
Khởi kiện, phá sản	Nợ có tranh chấp	Ép khách hàng trả, có cơ sở pháp lý	Tốn thời gian (2-5 năm), chi phí cao	Khách hàng cố tình chiếm đoạt

Chiến lược tổng thể của ngân hàng:

Ngân hàng thường áp dụng kết hợp:

• 30% bán VAMC: Nợ lớn, có TSĐB
• 40% cơ cấu lại: Khách hàng còn tiềm năng
• 20% bán AMC tư nhân: Nợ nhỏ, khó đòi
• 10% xóa nợ hoặc kiện: Nợ không thu hồi được

10. Tương lai của VAMC: Giữa cải cách và tồn tại

Kịch bản 1: Cải cách thành công – VAMC trở thành AMC chuyên nghiệp

Điều kiện:

• Chính phủ tăng vốn mạnh cho VAMC (50,000-100,000 tỷ)
• Mở rộng quyền hạn xử lý nợ (phá sản, chiếm quyền tài sản…)
• Phát triển thị trường mua bán nợ minh bạch
• Áp dụng công nghệ cao (AI, blockchain…)

Kết quả:

• Tỷ lệ thu hồi tăng lên 50-60%
• VAMC có lợi nhuận, không cần ngân sách hỗ trợ
• Thị trường nợ xấu Việt Nam hấp dẫn nhà đầu tư nước ngoài

Ví dụ tham khảo: Mô hình KAMCO Hàn Quốc sau 20 năm – tự tài trợ, lợi nhuận, thậm chí IPO thành công.

Kịch bản 2: Duy trì hiện trạng – VAMC chỉ là “giải pháp tình thế”

Điều kiện:

• Ngân sách hạn chế, không thể tăng vốn
• Cải cách pháp lý chậm
• Thị trường vốn chưa phát triển

Kết quả:

• VAMC tiếp tục hoạt động như “kho tạm giữ” nợ xấu
• Tỷ lệ thu hồi vẫn thấp (30-40%)
• Ngân hàng vẫn phải tự xử lý phần lớn nợ xấu

Kịch bản 3: Giải thể hoặc sáp nhập

Điều kiện:

• VAMC thất bại hoàn toàn trong xử lý nợ
• Núi nợ trái phiếu đến hạn không xử lý được
• Chính phủ quyết định thay đổi mô hình

Phương án:

• Giải thể VAMC, chuyển nợ lại cho ngân hàng
• Sáp nhập VAMC vào một ngân hàng quốc doanh lớn (BIDV, Vietcombank)
• Thành lập VAMC mới, mô hình khác

Khả năng: Thấp, vì giải thể VAMC sẽ gây xáo trộn lớn cho hệ thống ngân hàng.

Kết luận

VAMC – Công ty Quản lý Tài sản của Các Tổ chức Tín dụng Việt Nam – là một công cụ chính sách quan trọng trong bức tranh xử lý nợ xấu hệ thống ngân hàng. Sau hơn 10 năm hoạt động, VAMC đã giúp các ngân hàng “giảm nhẹ” áp lực nợ xấu trên báo cáo, tạo room tín dụng cho nền kinh tế phát triển. Tuy nhiên, mô hình “trái phiếu đặc biệt” với lãi suất 0%, ngân hàng vẫn phải mua lại khi đến hạn, đã tạo ra những hạn chế cốt lõi: tỷ lệ thu hồi thấp (chỉ 35-40%), rủi ro chưa được chuyển giao thực sự, và ngân hàng thiếu động lực xử lý nợ.

Để VAMC thực sự hiệu quả, cần những cải cách đồng bộ: tăng vốn mạnh để mua nợ bằng một phần tiền mặt, mở rộng quyền hạn xử lý tài sản, phát triển thị trường mua bán nợ minh bạch, và áp dụng công nghệ cao trong quản lý. Bài học từ KAMCO Hàn Quốc, NAMA Ireland cho thấy: chỉ khi AMC có đủ nguồn lực tài chính, quyền hạn pháp lý mạnh, và thị trường hỗ trợ, thì mới có thể xử lý nợ xấu thành công. Con đường phía trước của VAMC còn nhiều thách thức, nhưng với sự quyết tâm cải cách và học hỏi kinh nghiệm quốc tế, VAMC có thể trở thành một “bệnh viện” thực sự hiệu quả, giúp hệ thống ngân hàng Việt Nam khỏe mạnh và bền vững hơn.

Câu Hỏi Thường Gặp (FAQ)

1. VAMC có phải là ngân hàng không?

Không. VAMC là công ty chính sách trực thuộc Ngân hàng Nhà nước, không phải ngân hàng thương mại. VAMC không nhận tiền gửi, không cho vay khách hàng, chỉ chuyên mua và xử lý nợ xấu từ các ngân hàng.

2. Tại sao trái phiếu VAMC lãi suất 0% nhưng ngân hàng vẫn bán nợ?

Tuy lãi suất 0%, nhưng ngân hàng nhận được 3 lợi ích: (1) Giảm tỷ lệ nợ xấu trên báo cáo, đáp ứng quy định NHNN; (2) Cầm cố trái phiếu tại NHNN để vay vốn tái cấp với lãi thấp (4.5%); (3) Nếu thu hồi nợ thành công, ngân hàng hưởng toàn bộ phần chênh lệch.

3. Khi nợ tôi bị bán cho VAMC, tôi có phải trả nợ cho ai?

Bạn phải trả nợ cho VAMC (hoặc ngân hàng đại lý nếu VAMC ủy quyền). Mọi thông tin liên hệ sẽ được thông báo bằng văn bản chính thức. Tuy chủ nợ đổi, nhưng số tiền nợ, lãi suất, điều khoản hợp đồng vẫn giữ nguyên.

4. VAMC có quyền bắt tôi phá sản không?

Hiện tại, VAMC không có quyền trực tiếp yêu cầu phá sản. VAMC phải thông qua tòa án, theo đúng thủ tục Luật Phá sản 2014. Tuy nhiên, dự thảo sửa đổi Nghị định 53/2013 đề xuất cho phép VAMC có quyền này trong tương lai.

5. Tỷ lệ nợ xấu của ngân hàng trên báo cáo có tính nợ bán cho VAMC không?

Không tính. Theo quy định, nợ đã bán cho VAMC được chuyển thành “Trái phiếu VAMC” trong mục “Tài sản khác”, không còn nằm trong “Dư nợ cho vay khách hàng”. Vì vậy tỷ lệ NPL giảm. Nhưng ngân hàng phải trích lập dự phòng 100% cho trái phiếu này.

6. Ai có thể mua nợ từ VAMC?

Hiện tại, chỉ công ty mua bán nợ được cấp phép và nhà đầu tư trong nước mới được mua nợ từ VAMC. Nhà đầu tư nước ngoài chưa được phép mua trực tiếp, chỉ có thể mua gián tiếp thông qua công ty con của VAMC (như DATC).

7. VAMC có lợi nhuận không?

Không có hoặc rất thấp. VAMC hoạt động không vì mục đích lợi nhuận. Chi phí hoạt động được ngân sách nhà nước hỗ trợ. Một số năm VAMC có lãi nhỏ từ phí dịch vụ đại lý thu hồi nợ, nhưng con số không đáng kể.

8. Nếu ngân hàng không mua lại trái phiếu VAMC khi đến hạn thì sao?

Theo quy định, ngân hàng bắt buộc phải mua lại. Nếu không có tiền, NHNN có thể: (1) Cho phép gia hạn thêm 5 năm; (2) Trừ vào vốn điều lệ của ngân hàng; (3) Áp dụng biện pháp giám sát đặc biệt. Trong trường hợp nghiêm trọng, ngân hàng có thể bị thu hồi giấy phép.