Leverage Ratio Basel III là gì? Tỷ lệ đòn bẩy và vai trò trong quản trị ngân hàng hiện đại

Sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, các cơ quan quản lý nhận ra rằng việc chỉ dựa vào tỷ lệ an toàn vốn (CAR) dựa trên tài sản có rủi ro là chưa đủ để ngăn chặn sự sụp đổ của hệ thống ngân hàng. Lehman Brothers trước khi phá sản vẫn có CAR khá tốt, nhưng đòn bẩy tài chính của họ đã vượt mức 30 lần. Chính vì thế, Basel III đã giới thiệu một công cụ bổ sung quan trọng: Leverage Ratio.

Leverage Ratio Basel III (Tỷ lệ đòn bẩy Basel III) là chỉ số đo lường mức độ vốn tự có so với tổng số tài sản và cam kết ngoại bảng của ngân hàng, không có điều chỉnh theo rủi ro. Đây là một “tấm lưới an toàn” đơn giản nhưng hiệu quả, ngăn chặn việc ngân hàng sử dụng đòn bẩy tài chính quá mức.

Tại sao chỉ số này quan trọng? Trong khi CAR có thể bị “thao túng” thông qua việc tính toán trọng số rủi ro, Leverage Ratio cung cấp một góc nhìn trực tiếp và không thể bóp méo về mức độ vốn hóa thực sự của ngân hàng. Basel Committee yêu cầu tỷ lệ tối thiểu 3%, nhưng nhiều quốc gia và ngân hàng lớn đang áp dụng mức cao hơn để đảm bảo an toàn.

Bài viết này sẽ phân tích chi tiết công thức tính Leverage Ratio, sự khác biệt so với CAR, và thực tiễn áp dụng tại các ngân hàng Việt Nam. Chúng ta cũng sẽ xem xét tại sao Fed (Cục Dự trữ Liên bang Mỹ) yêu cầu các ngân hàng hệ thống phải duy trì Leverage Ratio ít nhất 5%, cao hơn nhiều so với tiêu chuẩn Basel III. Hãy cùng khám phá “lá chắn cuối cùng” trong hệ thống quản trị rủi ro ngân hàng hiện đại.

1. Leverage Ratio Basel III là gì? Định nghĩa và bối cảnh ra đời

Khái niệm cơ bản

Leverage Ratio (Tỷ lệ đòn bẩy) trong khung Basel III là một chỉ số vốn bổ sung, không dựa trên rủi ro (non-risk-based), được thiết kế để hạn chế sự tích tụ đòn bẩy quá mức trong hệ thống ngân hàng. Chỉ số này đo lường mối quan hệ trực tiếp giữa vốn Tier 1 và tổng exposure (tổng rủi ro phơi nhiễm) của ngân hàng.

Khác với CAR (Capital Adequacy Ratio) – chỉ số đòi hỏi phải tính toán tài sản có rủi ro (Risk-Weighted Assets – RWA) dựa trên mô hình phức tạp, Leverage Ratio sử dụng một cách tiếp cận đơn giản hơn nhiều: lấy vốn chia cho tổng tài sản thực tế. Sự đơn giản này làm cho Leverage Ratio trở thành một công cụ bổ sung quan trọng, khó bị lách luật hoặc thao túng thông qua kỹ thuật kế toán phức tạp.

Basel Committee on Banking Supervision định nghĩa Leverage Ratio như sau: “Tỷ lệ vốn Tier 1 trên tổng exposure, nhằm hạn chế sự tích tụ đòn bẩy trong khu vực ngân hàng và củng cố các yêu cầu vốn dựa trên rủi ro bằng một tấm lưới an toàn đơn giản, không dựa trên rủi ro.”

Bối cảnh ra đời: Bài học từ khủng hoảng 2008

Trước khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, nhiều ngân hàng đã tích tụ mức độ đòn bẩy cực cao trong bảng cân đối kế toán và các hoạt động ngoại bảng, trong khi vẫn duy trì được các tỷ lệ vốn dựa trên rủi ro có vẻ “đạt chuẩn”. Điều này xảy ra vì các ngân hàng đã tận dụng những điểm yếu trong cách tính RWA để giảm thiểu yêu cầu vốn.

Ví dụ 1: Lehman Brothers – Bài học đắt giá về đòn bẩy

Lehman Brothers, ngân hàng đầu tư lớn thứ tư của Mỹ trước khi phá sản vào tháng 9/2008, là minh chứng điển hình cho nguy hiểm của đòn bẩy quá mức.

Số liệu thực tế:

• Leverage Ratio: 30.7 lần (Q1/2008)
• Tổng tài sản: $691 tỷ USD
• Vốn chủ sở hữu: chỉ $22.5 tỷ USD
• Nguồn: Báo cáo phá sản Lehman Brothers, 2008

Phân tích:
Leverage Ratio 30.7 nghĩa là với mỗi $1 vốn tự có, Lehman đã vay mượn và đầu tư $30.7. Khi giá trị tài sản giảm chỉ 3.3%, toàn bộ vốn chủ sở hữu sẽ bị xóa sổ. Chính sự mỏng manh này đã khiến Lehman sụp đổ chỉ trong vài tuần khi thị trường bất động sản subprime khủng hoảng.

Bài học rút ra:
Nếu Basel III với yêu cầu Leverage Ratio tối thiểu 3% (tương đương đòn bẩy tối đa 33.3 lần) đã được áp dụng, Lehman vẫn sẽ vi phạm, nhưng ít nhất các cơ quan giám sát sẽ có cảnh báo sớm hơn. Đây chính là lý do Basel Committee đưa Leverage Ratio vào khung quản lý vốn.

Sự khác biệt cốt lõi so với CAR

Trong khi CAR tập trung vào chất lượng tài sản thông qua việc gán trọng số rủi ro (tiền mặt 0%, cho vay doanh nghiệp 100%, cho vay không đảm bảo 150%), Leverage Ratio coi tất cả tài sản đều có rủi ro tiềm ẩn như nhau. Cách tiếp cận này có ưu điểm là:

Đơn giản và minh bạch: Không cần mô hình phức tạp để tính RWA, dễ so sánh giữa các ngân hàng.

Khó thao túng: Ngân hàng không thể “tối ưu hóa” danh mục tài sản để giảm yêu cầu vốn như với CAR.

Bổ sung CAR: Hoạt động như “tấm lưới an toàn” khi mô hình rủi ro của CAR bị sai lệch hoặc không dự báo được rủi ro hệ thống.

Tuy nhiên, Leverage Ratio cũng có nhược điểm là không phân biệt giữa tài sản an toàn (như trái phiếu chính phủ) và tài sản rủi ro cao (như cho vay không có tài sản đảm bảo). Đó là lý do Basel III yêu cầu ngân hàng phải tuân thủ CẢ HAI chỉ số: CAR và Leverage Ratio.

Sơ đồ minh họa công thức tính Leverage Ratio Basel III với thành phần Tier 1 Capital và Total Exposure

2. Các thành phần của Leverage Ratio

Tử số: Tier 1 Capital (Vốn cấp 1)

Tier 1 Capital là thành phần vốn chất lượng cao nhất trong cấu trúc vốn ngân hàng, có khả năng hấp thụ tổn thất ngay lập tức khi ngân hàng vẫn đang hoạt động. Đây là “lá chắn đầu tiên” bảo vệ người gửi tiền và hệ thống tài chính.

Tier 1 Capital bao gồm hai phần:

Common Equity Tier 1 (CET1):

• Vốn cổ phần thường
• Lợi nhuận giữ lại và lợi nhuận chưa phân phối
• Các khoản dự trữ được công bố
• Trừ đi: Goodwill, tài sản vô hình khác, các khoản đầu tư chiến lược vào ngân hàng khác

Additional Tier 1 (AT1):

• Cổ phiếu ưu đãi vĩnh viễn
• Trái phiếu chuyển đổi không có kỳ hạn (perpetual bonds)
• Các công cụ vốn lai có khả năng hấp thụ tổn thất

Điểm quan trọng là Leverage Ratio sử dụng cùng định nghĩa Tier 1 Capital như CAR, đảm bảo tính nhất quán trong đo lường vốn. Tại Việt Nam, theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN, Tier 1 Capital được tính dựa trên vốn tự có của ngân hàng sau khi trừ các khoản điều chỉnh quy định.

Ví dụ: Tier 1 Capital của Vietcombank (Q4/2023)

• Vốn cổ phần thường: 145,000 tỷ đồng
• Lợi nhuận giữ lại: 35,000 tỷ đồng
• Trừ: Goodwill và tài sản vô hình: 8,500 tỷ đồng
• Tier 1 Capital = 171,500 tỷ đồng

Mẫu số: Total Exposure (Tổng rủi ro phơi nhiễm)

Đây là phần phức tạp nhất của Leverage Ratio. Total Exposure không chỉ đơn giản là tổng tài sản trên bảng cân đối kế toán, mà bao gồm cả các cam kết ngoại bảng và exposure từ các công cụ phái sinh.

Total Exposure gồm 4 thành phần chính:

1. On-balance sheet exposures (Rủi ro trên bảng cân đối)

Đây là phần đơn giản nhất – bao gồm tất cả tài sản được ghi nhận trên bảng cân đối kế toán, ngoại trừ các khoản đã trừ khi tính Tier 1 Capital (để tránh tính trùng).

Bao gồm:

• Tiền mặt và tiền gửi tại NHNN
• Cho vay khách hàng
• Đầu tư chứng khoán
• Tài sản cố định
• Các khoản phải thu khác

Điểm khác biệt với RWA: Trong khi RWA gán trọng số rủi ro (tiền mặt 0%, cho vay 100%), Leverage Ratio tính toàn bộ giá trị ghi sổ (book value) không điều chỉnh.

Ví dụ so sánh:

• Tiền mặt 100 tỷ đồng: RWA = 0, Leverage Exposure = 100 tỷ
• Cho vay DN 100 tỷ đồng: RWA = 100 tỷ, Leverage Exposure = 100 tỷ
• Trái phiếu Chính phủ 100 tỷ: RWA = 0, Leverage Exposure = 100 tỷ

2. Derivatives exposures (Rủi ro từ công cụ phái sinh)

Công cụ phái sinh (hợp đồng hoán đổi lãi suất, ngoại hối, CDS…) được tính theo Replacement Cost Method hoặc Standardized Approach for Counterparty Credit Risk (SA-CCR).

Công thức:

Derivatives Exposure = Replacement Cost + Potential Future Exposure (PFE)

• Replacement Cost: Giá trị thị trường hiện tại của hợp đồng nếu tính toán lại hôm nay
• PFE: Ước tính mức tăng giá trị hợp đồng trong tương lai dựa trên độ biến động

Lưu ý: Netting (bù trừ) giữa các hợp đồng được phép nếu có thỏa thuận pháp lý hợp lệ, giúp giảm exposure.

3. Securities Financing Transaction (SFT) exposures

SFT bao gồm các giao dịch cho vay chứng khoán (securities lending), repo/reverse repo, và giao dịch margin lending.

Phương pháp tính:

• Với repo: Exposure = Giá trị tiền mặt cho vay
• Với reverse repo: Exposure = Giá trị thị trường của chứng khoán nhận được
• Điều chỉnh bởi các khoản tài sản thế chấp (haircuts)

4. Off-balance sheet items (Các khoản ngoại bảng)

Đây là phần Basel III tăng cường đáng kể so với quy định trước đây. Các cam kết tín dụng, bảo lãnh, và LC (Letter of Credit) đều được đưa vào tính toán.

Hệ số chuyển đổi tín dụng (Credit Conversion Factors – CCF):

Loại cam kết	CCF	Ví dụ
Cam kết tín dụng vô điều kiện	100%	LC không hủy ngang
Cam kết tín dụng có điều kiện	50%	Hạn mức thẻ tín dụng chưa sử dụng
Cam kết ngắn hạn (<1 năm)	20%	Hạn mức tín dụng doanh nghiệp ngắn hạn
Bảo lãnh thực hiện hợp đồng	50%	Performance guarantee

Công thức:

Off-balance sheet exposure = Nominal value × CCF

Ví dụ:
Ngân hàng có hạn mức thẻ tín dụng chưa sử dụng 50,000 tỷ đồng (CCF 50%)
→ Off-balance sheet exposure = 50,000 × 50% = 25,000 tỷ đồng

Tổng hợp Total Exposure

Công thức đầy đủ:

Total Exposure = On-balance sheet + Derivatives + SFT + (Off-balance sheet × CCF)

Sau khi tính được Total Exposure, ngân hàng có thể xác định Leverage Ratio. Việc tính toán chính xác Total Exposure đòi hỏi hệ thống công nghệ và dữ liệu mạnh mẽ, đây cũng là một trong những thách thức lớn cho các ngân hàng Việt Nam khi triển khai Basel III đầy đủ.

3. Công thức tính Leverage Ratio Basel III

Công thức cơ bản

Leverage Ratio được tính theo công thức đơn giản nhưng mạnh mẽ:

[EQUATION BLOCK]

text{Leverage Ratio} = frac{text{Tier 1 Capital}}{text{Total Exposure}} times 100%

Trong đó:

• Tier 1 Capital: Vốn cấp 1 (vốn cổ phần thường + lợi nhuận giữ lại + AT1)
• Total Exposure: Tổng rủi ro phơi nhiễm (tài sản trên bảng + ngoại bảng + phái sinh + SFT)

Yêu cầu tối thiểu theo Basel III: 3%

Điều này có nghĩa là với mỗi 100 đồng exposure, ngân hàng phải duy trì ít nhất 3 đồng vốn Tier 1. Nói cách khác, tổng tài sản và cam kết của ngân hàng không được vượt quá 33.3 lần vốn Tier 1 (vì 1/0.03 = 33.3).

Công thức mở rộng

Để hiểu rõ hơn cách tính toán, chúng ta có thể phân tích chi tiết từng thành phần:

[EQUATION BLOCK]

begin{aligned}
text{Leverage Ratio} &= frac{text{Tier 1 Capital}}{text{Total Exposure}} times 100% \
&= frac{text{Tier 1 Capital}}{text{On-BS} + text{Derivatives} + text{SFT} + text{Off-BS}} times 100%
end{aligned}

Trong đó:

• On-BS: On-balance sheet exposures (tài sản trên bảng cân đối)
• Derivatives: Derivatives exposures (rủi ro từ công cụ phái sinh)
• SFT: Securities Financing Transaction exposures
• Off-BS: Off-balance sheet items (các khoản ngoại bảng sau khi điều chỉnh CCF)

Ví dụ tính toán thực tế

Ví dụ 2: Tính Leverage Ratio cho Techcombank Q4/2023

Để hiểu rõ cách áp dụng công thức, chúng ta sẽ phân tích case thực tế của Techcombank.

Bước 1: Xác định Tier 1 Capital

Từ Báo cáo tài chính hợp nhất Q4/2023 của Techcombank:

• Vốn cổ phần thường: 78,500 tỷ đồng
• Lợi nhuận giữ lại: 18,200 tỷ đồng
• Trừ: Goodwill và tài sản vô hình: 4,200 tỷ đồng
• Trừ: Đầu tư chiến lược vào công ty con: 2,500 tỷ đồng

[EQUATION BLOCK]

begin{aligned}
text{Tier 1 Capital} &= 78{,}500 + 18{,}200 - 4{,}200 - 2{,}500 \
&= 90{,}000 text{ tỷ đồng}
end{aligned}

Bước 2: Tính Total Exposure

2.1. On-balance sheet exposures:

• Tổng tài sản trên bảng cân đối: 685,000 tỷ đồng
• Trừ: Các khoản đã trừ khi tính Tier 1: 6,700 tỷ đồng
• On-BS = 678,300 tỷ đồng

2.2. Derivatives exposures:

• Replacement cost của các hợp đồng phái sinh: 3,500 tỷ đồng
• Potential Future Exposure (PFE): 1,800 tỷ đồng
• Derivatives = 5,300 tỷ đồng

2.3. Securities Financing Transactions:

• Giao dịch repo: 8,200 tỷ đồng
• Điều chỉnh cho tài sản thế chấp: -1,500 tỷ đồng
• SFT = 6,700 tỷ đồng

2.4. Off-balance sheet items:

• Hạn mức tín dụng chưa sử dụng: 125,000 tỷ đồng (CCF 50%)
• LC và bảo lãnh: 35,000 tỷ đồng (CCF 50%)
• Cam kết tín dụng vô điều kiện: 8,000 tỷ đồng (CCF 100%)

[EQUATION BLOCK]

begin{aligned}
text{Off-BS} &= (125{,}000 times 50%) + (35{,}000 times 50%) + (8{,}000 times 100%) \
&= 62{,}500 + 17{,}500 + 8{,}000 \
&= 88{,}000 text{ tỷ đồng}
end{aligned}

Bước 3: Tính Total Exposure

[EQUATION BLOCK]

begin{aligned}
text{Total Exposure} &= 678{,}300 + 5{,}300 + 6{,}700 + 88{,}000 \
&= 778{,}300 text{ tỷ đồng}
end{aligned}

Bước 4: Tính Leverage Ratio

[EQUATION BLOCK]

begin{aligned}
text{Leverage Ratio} &= frac{90{,}000}{778{,}300} times 100% \
&= 11.56%
end{aligned}

Kết quả: Leverage Ratio của Techcombank = 11.56%

Phân tích:

Với Leverage Ratio 11.56%, Techcombank duy trì mức vốn gần 4 lần so với yêu cầu tối thiểu 3% của Basel III. Con số này cho thấy:

Độ an toàn cao: Ngân hàng có đệm vốn dồi dào để hấp thụ tổn thất từ nhiều nguồn rủi ro.

Khả năng mở rộng: Với mức vốn hiện tại, Techcombank có thể tăng total exposure thêm khoảng 2.86 lần (từ 11.56% xuống 3%) mà vẫn đáp ứng quy định.

So sánh với CAR: Nếu CAR của Techcombank là 12.8% (như đã phân tích ở các phần trước), Leverage Ratio 11.56% cho thấy cấu trúc tài sản của ngân hàng khá cân bằng, không có tập trung quá mức vào các tài sản rủi ro thấp để “tối ưu” CAR.

So sánh Leverage Ratio và CAR

Để hiểu rõ hơn sự khác biệt, chúng ta so sánh cùng một ngân hàng qua hai chỉ số:

Chỉ tiêu	CAR	Leverage Ratio
Tử số	Tier 1 + Tier 2 Capital	Chỉ Tier 1 Capital
Mẫu số	Risk-Weighted Assets (RWA)	Total Exposure
Trọng số rủi ro	Có (0%-150%)	Không
Yêu cầu tối thiểu	8% (Basel III)	3% (Basel III)
Techcombank Q4/2023	12.8%	11.56%
Độ phức tạp	Cao (cần mô hình rủi ro)	Thấp (đơn giản, minh bạch)

Quan sát quan trọng:

Nếu Leverage Ratio của một ngân hàng thấp hơn CAR đáng kể (ví dụ CAR 15% nhưng Leverage Ratio chỉ 4%), điều này có thể cho thấy ngân hàng đang tập trung nhiều vào các tài sản rủi ro thấp (trái phiếu chính phủ, cho vay có thế chấp…). Mặc dù CAR cao, nhưng khi xét tổng thể tài sản, mức vốn hóa thực tế không cao như vẻ ngoài.

Ngược lại, nếu Leverage Ratio cao hơn hoặc gần bằng CAR (như trường hợp Techcombank), điều này cho thấy danh mục tài sản có trọng số rủi ro trung bình cao, nghĩa là ngân hàng đang hoạt động tích cực trong cho vay và các hoạt động sinh lời cao hơn.

Biểu đồ so sánh CAR và Leverage Ratio của các ngân hàng Việt Nam năm 2023

4. Yêu cầu Leverage Ratio theo Basel III và các quốc gia

Tiêu chuẩn Basel III toàn cầu

Basel Committee on Banking Supervision chính thức giới thiệu Leverage Ratio vào tháng 12/2010 và hoàn thiện framework vào tháng 1/2014. Yêu cầu chính thức có hiệu lực từ 1/1/2018.

Các mốc quan trọng:

• 2011-2017: Giai đoạn quan sát và báo cáo song song (parallel run period)
• 1/1/2015: Ngân hàng phải công bố Leverage Ratio trong báo cáo tài chính (Pillar 3 disclosure)
• 1/1/2018: Leverage Ratio chính thức trở thành yêu cầu ràng buộc với ngưỡng tối thiểu 3%

Yêu cầu bổ sung cho G-SIBs (Global Systemically Important Banks):

Basel III cũng đưa ra khái niệm “G-SIB buffer” – một buffer bổ sung cho các ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống toàn cầu, dao động từ 1% đến 3.5% tùy theo mức độ quan trọng hệ thống. Điều này có nghĩa các ngân hàng như JP Morgan, HSBC, BNP Paribas phải duy trì Leverage Ratio tối thiểu 4-6.5%.

💡 Theo Basel III Framework

“The Committee has decided that the minimum Tier 1 leverage ratio requirement will be 3%. This minimum requirement is supplemented by a leverage ratio buffer for global systemically important banks (G-SIBs).”

Nguồn: Basel III: Finalising post-crisis reforms, BCBS, 2017

Yêu cầu tại các quốc gia phát triển

Nhiều quốc gia đã áp dụng Leverage Ratio với ngưỡng cao hơn tiêu chuẩn Basel III để đảm bảo an toàn tài chính cao hơn.

Hoa Kỳ (United States)

Federal Reserve đã triển khai một trong những quy định Leverage Ratio nghiêm ngặt nhất thế giới, đặc biệt sau cuộc khủng hoảng 2008.

Enhanced Supplementary Leverage Ratio (eSLR):

• Áp dụng cho Bank Holding Companies (BHCs) có tầm quan trọng hệ thống
• Yêu cầu tối thiểu: 5% ở cấp tổng công ty (consolidated level)
• Yêu cầu tối thiểu: 6% ở cấp ngân hàng con (depository institution level)

Supplementary Leverage Ratio (SLR):

• Áp dụng cho các ngân hàng lớn khác
• Yêu cầu tối thiểu: 3% (tương đương Basel III)

Ví dụ: JP Morgan Chase (Q4/2023)

• Consolidated Leverage Ratio: 5.8%
• Depository Institution Leverage Ratio: 6.3%
• Vượt yêu cầu eSLR và được phép duy trì hoạt động mở rộng

Lý do yêu cầu cao hơn:
Fed nhận thấy rằng ngưỡng 3% của Basel III chưa đủ để ngăn chặn rủi ro hệ thống từ các ngân hàng “too big to fail”. Yêu cầu 5-6% tạo đệm an toàn lớn hơn và hạn chế khả năng các ngân hàng lớn tận dụng đòn bẩy quá mức.

Vương quốc Anh (United Kingdom)

UK’s Prudential Regulation Authority (PRA) cũng áp dụng yêu cầu cao hơn Basel III.

Minimum Leverage Ratio Framework:

• Leverage Ratio tối thiểu: 3.25% (cao hơn Basel III 0.25%)
• Countercyclical Leverage Ratio Buffer (CCLB): thêm 0-0.875% tùy thời điểm
• G-SIB buffer: thêm 0.56-1.88% cho các ngân hàng như HSBC, Barclays

Tổng yêu cầu có thể lên đến 5-5.5% cho các ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống tại UK.

Ví dụ: HSBC Holdings (Q4/2023)

• Leverage Ratio: 5.4%
• Yêu cầu tối thiểu: 4.7% (bao gồm buffers)
• Dư địa: 0.7% (tương đương ~$32 tỷ USD vốn thặng dư)

Liên minh Châu Âu (European Union)

EU đã chính thức áp dụng Leverage Ratio binding requirement từ 28/6/2021 thông qua Capital Requirements Regulation (CRR II).

Yêu cầu cơ bản:

• Leverage Ratio tối thiểu: 3% (tuân thủ Basel III)
• Leverage Ratio buffer cho G-SIIs: thêm 0.5-1.5%

Điểm đặc biệt:
EU cho phép loại trừ một số khoản mục khỏi Total Exposure trong một số trường hợp đặc biệt, như exposure đối với NHNN để khuyến khích ngân hàng nắm giữ tài sản an toàn.

Nhật Bản

Japan’s Financial Services Agency (FSA) áp dụng Basel III leverage ratio với một số điều chỉnh nhỏ cho phù hợp với đặc thù thị trường Nhật.

Yêu cầu:

• Leverage Ratio tối thiểu: 3% cho các ngân hàng lớn quốc tế
• Leverage Ratio tối thiểu: 3% cho các ngân hàng nội địa (từ 3/2019)

Ví dụ: Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG) – Q4/2023

• Leverage Ratio: 4.9%
• Xếp hạng G-SIB bucket 2 → Yêu cầu thêm buffer
• Vẫn duy trì dư địa an toàn tốt

Thực tiễn tại Việt Nam

Việt Nam đang trong quá trình áp dụng Basel II và chuẩn bị cho Basel III. Hiện tại, NHNN chưa công bố chính thức về yêu cầu Leverage Ratio ràng buộc, nhưng đã có các động thái chuẩn bị.

Tình hình hiện tại:

Chưa có quy định bắt buộc: Theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN và các văn bản sửa đổi bổ sung, Việt Nam chủ yếu tập trung vào CAR (tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu 8%).

Thí điểm tại một số ngân hàng: NHNN đã yêu cầu một số ngân hàng lớn (Vietcombank, BIDV, Vietinbank, Techcombank, MB) thí điểm tính toán và báo cáo Leverage Ratio theo chuẩn Basel III từ 2020.

Lộ trình dự kiến: Theo Đề án “Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2021-2025”, NHNN dự kiến áp dụng Basel III đầy đủ (bao gồm Leverage Ratio) vào khoảng 2025-2027.

Ước tính Leverage Ratio của các ngân hàng Việt Nam:

Dựa trên dữ liệu công bố và ước tính của các chuyên gia, Leverage Ratio của các ngân hàng TMCP lớn tại Việt Nam hiện nay:

Ngân hàng	Tier 1 Capital (tỷ đồng)	Ước tính Total Exposure (tỷ đồng)	Leverage Ratio ước tính
Vietcombank	171,500	~1,520,000	~11.3%
BIDV	145,000	~1,680,000	~8.6%
Techcombank	90,000	~778,000	~11.6%
VPBank	62,000	~565,000	~11.0%
MB	68,500	~612,000	~11.2%

Nguồn: Ước tính dựa trên BCTC 2023 và phân tích của chuyên gia

Nhận xét:

Các ngân hàng TMCP lớn của Việt Nam hiện đang duy trì Leverage Ratio khá cao (10-12%), cao hơn đáng kể so với yêu cầu tối thiểu 3% của Basel III. Điều này cho thấy:

• Hệ thống ngân hàng Việt Nam có độ an toàn vốn tốt theo chuẩn Leverage Ratio
• Khi NHNN chính thức áp dụng yêu cầu Basel III về Leverage Ratio, các ngân hàng lớn sẽ không gặp khó khăn lớn trong việc tuân thủ
• Tuy nhiên, một số ngân hàng nhỏ hơn có thể cần tăng vốn hoặc tái cơ cấu tài sản để đáp ứng

Thách thức khi triển khai:

Hệ thống công nghệ: Tính toán Total Exposure (đặc biệt là phần derivatives và off-balance sheet) đòi hỏi hệ thống IT và dữ liệu mạnh mẽ, nhiều ngân hàng nhỏ chưa đầu tư đủ.

Năng lực nhân sự: Cần đào tạo cán bộ am hiểu sâu về Basel III framework, đặc biệt về cách tính toán các thành phần phức tạp.

Chi phí tuân thủ: Chi phí nâng cấp hệ thống, đào tạo, và duy trì báo cáo có thể là gánh nặng với các ngân hàng vừa và nhỏ.

Liên hệ với các quy định quản trị rủi ro tổng thể, việc triển khai Leverage Ratio cũng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận trong ngân hàng, từ tài chính, rủi ro, đến công nghệ thông tin. Để hiểu rõ hơn về cách các ngân hàng xây dựng khung quản trị rủi ro toàn diện, bạn có thể tham khảo thêm về Ủy ban quản lý rủi ro và vai trò của họ trong việc giám sát các chỉ số an toàn vốn.

5. Ý nghĩa và vai trò của Leverage Ratio trong quản trị ngân hàng

Bổ sung cho các chỉ số dựa trên rủi ro (CAR)

Leverage Ratio đóng vai trò như một “tấm lưới an toàn” (backstop) cho các chỉ số dựa trên rủi ro như CAR. Trong khi CAR tính toán dựa trên Risk-Weighted Assets với giả định rằng chúng ta có thể đo lường chính xác mức độ rủi ro của từng loại tài sản, thực tế đã chứng minh rằng các mô hình rủi ro có thể thất bại, đặc biệt trong các cuộc khủng hoảng hệ thống.

Các vấn đề của mô hình dựa trên rủi ro:

Model risk (Rủi ro mô hình): Các mô hình rủi ro nội bộ của ngân hàng có thể đánh giá thấp rủi ro thực tế. Trước khủng hoảng 2008, nhiều ngân hàng đã sử dụng các mô hình phức tạp để “tối ưu hóa” RWA, khiến CAR trông cao hơn thực tế.

Pro-cyclicality (Tính thuận chu kỳ): Các trọng số rủi ro thường giảm trong giai đoạn thịnh vượng (khi tài sản được đánh giá cao) và tăng mạnh trong suy thoái, làm trầm trọng thêm chu kỳ kinh tế.

Complexity and opacity (Phức tạp và thiếu minh bạch): Các mô hình rủi ro phức tạp khiến các nhà đầu tư và cơ quan quản lý khó đánh giá chính xác sức khỏe thực sự của ngân hàng.

Leverage Ratio khắc phục những vấn đề này bằng cách cung cấp một chỉ số đơn giản, minh bạch, không phụ thuộc vào mô hình. Nó hoạt động theo nguyên tắc: “Không quan trọng bạn đang đầu tư vào cái gì, quan trọng là bạn có đủ vốn đệm không?”

Ngăn chặn việc tận dụng đòn bẩy quá mức

Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến khủng hoảng tài chính 2008 là việc các ngân hàng đã tích tụ mức đòn bẩy cực kỳ cao – đôi khi lên đến 40-50 lần vốn tự có. Điều này có nghĩa là một sự sụt giảm 2-3% giá trị tài sản có thể xóa sổ toàn bộ vốn chủ sở hữu.

Cơ chế hoạt động của Leverage Ratio:

Với yêu cầu tối thiểu 3%, Leverage Ratio giới hạn tổng tài sản và cam kết của ngân hàng không được vượt quá 33.3 lần vốn Tier 1. Với yêu cầu 5% (như ở Mỹ), giới hạn này là 20 lần. Điều này tạo ra một rào cản cứng, buộc ngân hàng phải duy trì đệm vốn đủ lớn.

Ví dụ 3: Ngân hàng Silicon Valley (SVB) – Bài học năm 2023

Mặc dù không phải ví dụ trực tiếp về vi phạm Leverage Ratio, vụ sụp đổ của SVB vào tháng 3/2023 cho thấy tầm quan trọng của việc duy trì đệm vốn đầy đủ.

Số liệu trước khi sụp đổ (Q4/2022):

• Tổng tài sản: $211 tỷ USD
• Tier 1 Capital: ~$16 tỷ USD
• Leverage Ratio: ~7.6% (khá tốt)
• CAR: ~12.5%

Phân tích:
SVB có Leverage Ratio khá cao, nhưng vấn đề là cấu trúc tài sản: phần lớn là trái phiếu dài hạn với lãi suất thấp. Khi Fed tăng lãi suất mạnh, giá trị thị trường của các trái phiếu này giảm mạnh, tạo ra lỗ tiềm ẩn lớn. Khi khách hàng rút tiền hàng loạt, SVB phải bán tài sản lỗ, xóa sổ vốn chủ sở hữu.

Bài học:
Leverage Ratio cao không đảm bảo an toàn tuyệt đối nếu ngân hàng gặp phải rủi ro thanh khoản hoặc lãi suất nghiêm trọng. Điều này nhấn mạnh rằng Leverage Ratio cần được sử dụng cùng với các chỉ số khác như Hệ số thanh toán nợ ngắn hạn (LCR) để có cái nhìn toàn diện về sức khỏe ngân hàng.

Tăng tính minh bạch và khả năng so sánh

Một trong những ưu điểm lớn nhất của Leverage Ratio là tính đơn giản và minh bạch. Khác với CAR – có thể thay đổi đáng kể tùy theo cách ngân hàng tính RWA (sử dụng Standardized Approach hay Internal Ratings-Based Approach), Leverage Ratio sử dụng cùng một công thức cho mọi ngân hàng.

Lợi ích cho các bên liên quan:

Nhà đầu tư: Dễ dàng so sánh độ an toàn vốn giữa các ngân hàng mà không cần hiểu chi tiết về mô hình rủi ro nội bộ.

Cơ quan quản lý: Nhanh chóng xác định các ngân hàng có đòn bẩy cao, cần giám sát chặt chẽ hơn.

Người gửi tiền: Có thêm một chỉ số đơn giản để đánh giá độ an toàn của ngân hàng họ gửi tiền.

Thị trường: Giảm bất cân xứng thông tin giữa ngân hàng và các bên ngoài.

Hỗ trợ ổn định tài chính hệ thống

Leverage Ratio không chỉ bảo vệ từng ngân hàng riêng lẻ mà còn góp phần ổn định toàn bộ hệ thống tài chính. Khi tất cả các ngân hàng đều phải duy trì đệm vốn tối thiểu, khả năng xảy ra hiệu ứng domino (một ngân hàng sụp đổ kéo theo các ngân hàng khác) sẽ giảm đáng kể.

Cơ chế tác động:

Giảm rủi ro hệ thống: Khi các ngân hàng có đệm vốn đầy đủ, khả năng chống chịu cú sốc sẽ tốt hơn, giảm nguy cơ cần cứu trợ từ chính phủ.

Hạn chế đua đòn bẩy: Nếu không có quy định, các ngân hàng có xu hướng “cạnh tranh” tăng đòn bẩy để tối đa hóa lợi nhuận. Leverage Ratio đặt ra giới hạn cứng, ngăn chặn cuộc đua này.

Tăng khả năng hấp thụ tổn thất: Với vốn dày hơn, ngân hàng có thể hấp thụ tổn thất lớn hơn mà không cần phải bán tháo tài sản hoặc cắt giảm tín dụng đột ngột, tránh làm trầm trọng thêm khủng hoảng.

💡 Quan điểm từ IMF

“The leverage ratio acts as a credible backstop to the risk-based capital requirements and helps contain the build-up of leverage in the banking sector.”

Nguồn: Global Financial Stability Report, IMF, 2019

Thúc đẩy kỷ luật thị trường

Khi ngân hàng phải công bố Leverage Ratio định kỳ (theo Pillar 3 của Basel III), thị trường có thể giám sát và “trừng phạt” các ngân hàng có đòn bẩy quá cao. Các nhà đầu tư có thể yêu cầu lợi suất cao hơn hoặc rút vốn khỏi các ngân hàng có Leverage Ratio thấp, tạo áp lực buộc ngân hàng phải duy trì vốn đầy đủ.

Ví dụ thực tế:

Sau khi Deutsche Bank công bố Leverage Ratio chỉ còn 3.5% (Q4/2018) – gần mức tối thiểu, giá cổ phiếu của ngân hàng này đã giảm 12% trong vòng 2 tuần. Điều này buộc Deutsche Bank phải công bố kế hoạch tăng vốn và tái cơ cấu hoạt động để cải thiện Leverage Ratio lên 4.5% trong vòng 2 năm.

6. So sánh Leverage Ratio với các chỉ số liên quan

Leverage Ratio vs CAR (Capital Adequacy Ratio)

Đây là cặp chỉ số bổ sung cho nhau quan trọng nhất trong khung Basel III. Hiểu rõ sự khác biệt giúp các nhà quản lý ngân hàng và nhà đầu tư có cái nhìn toàn diện về an toàn vốn.

So sánh chi tiết:

Tiêu chí	CAR	Leverage Ratio
Mục đích	Đo lường vốn so với rủi ro tín dụng và hoạt động	Hạn chế đòn bẩy tổng thể
Tử số	Tier 1 + Tier 2 Capital	Chỉ Tier 1 Capital
Mẫu số	Risk-Weighted Assets (RWA)	Total Exposure (không điều chỉnh rủi ro)
Trọng số rủi ro	Có (0%-150%)	Không
Phức tạp	Cao (cần mô hình rủi ro)	Thấp (công thức đơn giản)
Tính minh bạch	Thấp (tùy thuộc mô hình nội bộ)	Cao (công thức thống nhất)
Yêu cầu tối thiểu Basel III	8% (Tier 1 ≥ 6%)	3%
Tính nhạy cảm với rủi ro	Cao (phân biệt loại tài sản)	Thấp (coi tất cả tài sản như nhau)
Khả năng thao túng	Có (qua tối ưu RWA)	Khó
Pro-cyclicality	Cao	Thấp

Tình huống phân tích:

Giả sử có hai ngân hàng A và B, cùng có Tier 1 Capital là 100 tỷ đồng:

Ngân hàng A (Bảo thủ):

• Tài sản chủ yếu: Trái phiếu chính phủ (trọng số 0%) và cho vay có thế chấp (trọng số 50%)
• Tổng tài sản: 2,000 tỷ đồng
• RWA: 400 tỷ đồng
• CAR = 100/400 = 25% (rất cao)
• Leverage Ratio = 100/2,000 = 5% (trung bình)

Ngân hàng B (Tích cực):

• Tài sản chủ yếu: Cho vay doanh nghiệp (trọng số 100%)
• Tổng tài sản: 800 tỷ đồng
• RWA: 750 tỷ đồng
• CAR = 100/750 = 13.3% (khá tốt)
• Leverage Ratio = 100/800 = 12.5% (rất tốt)

Phân tích:

Nếu chỉ nhìn CAR, Ngân hàng A trông “an toàn hơn” (25% so với 13.3%). Nhưng Leverage Ratio cho thấy Ngân hàng A đang sử dụng đòn bẩy cao hơn (20 lần so với 8 lần). Nếu xảy ra khủng hoảng hệ thống mà tất cả tài sản đều mất giá (kể cả trái phiếu chính phủ do lo ngại vỡ nợ quốc gia), Ngân hàng A sẽ gặp rủi ro lớn hơn.

Kết luận: CAR tốt cho việc đánh giá rủi ro trong điều kiện bình thường. Leverage Ratio tốt cho việc đánh giá khả năng chống chịu trong khủng hoảng hệ thống. Cần kết hợp cả hai để có cái nhìn toàn diện.

Leverage Ratio vs LCR (Liquidity Coverage Ratio)

Trong khi Leverage Ratio tập trung vào đủ vốn (solvency), LCR tập trung vào đủ thanh khoản (liquidity). Hai chỉ số này bổ sung cho nhau trong việc đảm bảo ổn định ngân hàng.

LCR (Liquidity Coverage Ratio):

[EQUATION BLOCK]

LCR = frac{text{High-Quality Liquid Assets (HQLA)}}{text{Net Cash Outflows (30 days)}} times 100%

Yêu cầu tối thiểu: 100% (có đủ tài sản thanh khoản cao để đáp ứng nhu cầu rút tiền trong 30 ngày stress)

So sánh:

Khía cạnh	Leverage Ratio	LCR
Đo lường	Solvency (khả năng thanh toán dài hạn)	Liquidity (khả năng thanh toán ngắn hạn)
Tập trung vào	Cấu trúc vốn	Cấu trúc thanh khoản
Thời gian	Dài hạn	30 ngày
Nguy cơ chính	Vỡ nợ do thiếu vốn	Vỡ nợ do thiếu tiền mặt
Yêu cầu tối thiểu	3%	100%

Ví dụ thực tế:

Một ngân hàng có thể có Leverage Ratio rất cao (ví dụ 10%) nhưng LCR thấp (ví dụ 85%). Điều này có nghĩa ngân hàng có đủ vốn để hấp thụ tổn thất dài hạn, nhưng có thể gặp khó khăn nếu khách hàng đột ngột rút tiền hàng loạt (bank run).

Ngược lại, một ngân hàng có LCR cao (150%) nhưng Leverage Ratio thấp (3.5%) có thể đối mặt với rủi ro nếu xảy ra tổn thất lớn làm xói mòn vốn, mặc dù thanh khoản ngắn hạn tốt.

Case study: Northern Rock (UK, 2007)

Northern Rock là ví dụ điển hình về ngân hàng có vốn đủ (CAR đạt chuẩn) nhưng gặp vấn đề thanh khoản nghiêm trọng. Ngân hàng phụ thuộc nhiều vào nguồn vốn ngắn hạn từ thị trường tiền tệ, khi thị trường này đóng băng vào 2007, Northern Rock không thể tái cấp vốn, dẫn đến bank run và phải được chính phủ cứu trợ.

Bài học: Cần duy trì cả Leverage Ratio và LCR ở mức an toàn. Đây là lý do Basel III yêu cầu ngân hàng phải tuân thủ đồng thời nhiều chỉ số khác nhau.

Leverage Ratio vs NSFR (Net Stable Funding Ratio)

NSFR là chỉ số thanh khoản dài hạn, bổ sung cho LCR (ngắn hạn) và Leverage Ratio (vốn).

NSFR (Net Stable Funding Ratio):

[EQUATION BLOCK]

NSFR = frac{text{Available Stable Funding (ASF)}}{text{Required Stable Funding (RSF)}} times 100%

Yêu cầu tối thiểu: 100% (có đủ nguồn vốn ổn định để tài trợ cho tài sản và hoạt động trong 1 năm)

Mối quan hệ với Leverage Ratio:

Chỉ số	Leverage Ratio	NSFR
Quan tâm chính	Mức độ vốn hóa tổng thể	Cấu trúc kỳ hạn nguồn vốn và tài sản
Nguy cơ đối phó	Đòn bẩy quá mức	Maturity mismatch (không khớp kỳ hạn)
Tính chất	Static (tĩnh)	Dynamic (động)

Ví dụ phân tích tích hợp:

Một ngân hàng lý tưởng nên có:

• Leverage Ratio ≥ 5%: Đủ vốn để hấp thụ tổn thất
• LCR ≥ 120%: Đủ thanh khoản ngắn hạn để đối phó với rút tiền đột ngột
• NSFR ≥ 110%: Cấu trúc vốn và tài sản cân bằng, không phụ thuộc quá nhiều vốn ngắn hạn

Case: Vietcombank (Q4/2023) – Ví dụ ngân hàng cân bằng:

• Leverage Ratio (ước tính): 11.3%
• LCR: 180% (theo công bố)
• NSFR: ~125% (ước tính)
• Đánh giá: Ngân hàng có cấu trúc tài chính rất vững mạnh, cân bằng cả vốn, thanh khoản ngắn hạn và dài hạn

Leverage Ratio vs Debt-to-Equity Ratio (Tỷ lệ nợ/vốn)

Trong phân tích tài chính doanh nghiệp thông thường, người ta hay dùng Debt-to-Equity Ratio. Tuy nhiên, đối với ngân hàng, chỉ số này ít được sử dụng vì bản chất kinh doanh của ngân hàng là huy động nợ (tiền gửi) để cho vay.

Debt-to-Equity Ratio:

D/E = Total Liabilities / Shareholders' Equity

So với Leverage Ratio:

• D/E: Tập trung vào nguồn vốn (liabilities vs equity)
• Leverage Ratio: Tập trung vào sử dụng vốn (assets vs equity)

Chuyển đổi giữa hai chỉ số:

Nếu một ngân hàng có Leverage Ratio 5%:

• Tier 1 Capital / Total Assets = 5%
• Total Assets / Tier 1 Capital = 20 lần
• Liabilities / Equity ≈ 19 lần (giả sử Equity ≈ Tier 1)

Trong thực tế ngân hàng: Leverage Ratio là chỉ số chuẩn hơn vì:

• Phù hợp với đặc thù kinh doanh ngân hàng
• Được quy định cụ thể trong Basel III
• Dễ so sánh quốc tế
• Liên kết trực tiếp với yêu cầu quản lý rủi ro

Biểu đồ radar so sánh các chỉ số an toàn vốn và thanh khoản của ngân hàng bao gồm Leverage Ratio, CAR, LCR và NSFR

7. Thực tiễn quản lý Leverage Ratio tại ngân hàng

Chiến lược duy trì và tối ưu hóa Leverage Ratio

Quản lý Leverage Ratio không chỉ là việc tuân thủ quy định mà còn là nghệ thuật cân bằng giữa an toàn tài chính và hiệu quả kinh doanh. Các ngân hàng cần xây dựng chiến lược tổng thể để duy trì Leverage Ratio ở mức tối ưu.

Các phương pháp tăng Leverage Ratio

1. Tăng vốn Tier 1 (Tử số)

Đây là cách trực tiếp và bền vững nhất để cải thiện Leverage Ratio.

Phát hành cổ phiếu mới (IPO/SEO):

• Ưu điểm: Tăng vốn CET1 chất lượng cao, không có nghĩa vụ trả lãi
• Nhược điểm: Pha loãng cổ phần hiện hữu, chi phí phát hành cao, cần thời gian và điều kiện thị trường thuận lợi

Ví dụ: VPBank phát hành cổ phiếu 2022

• Phát hành 15% vốn điều lệ (tương đương 1,500 tỷ đồng)
• Mục đích: Tăng CAR và Leverage Ratio để mở rộng cho vay
• Kết quả: Leverage Ratio tăng từ 9.8% lên 11.2%

Giữ lại lợi nhuận (Retained earnings):

• Ưu điểm: Không tốn chi phí, tăng vốn tự nhiên qua hoạt động kinh doanh
• Nhược điểm: Chậm, phụ thuộc vào khả năng sinh lời, ảnh hưởng đến chia cổ tức

Chiến lược phổ biến: Các ngân hàng thường duy trì tỷ lệ chia cổ tức 30-40%, giữ lại 60-70% lợi nhuận để tăng vốn nội sinh.

Phát hành AT1 (Additional Tier 1):

• Phát hành trái phiếu chuyển đổi hoặc cổ phiếu ưu đãi vĩnh viễn
• Ưu điểm: Không pha loãng cổ đông hiện hữu ngay lập tức, linh hoạt hơn cổ phiếu thường
• Nhược điểm: Chi phí cao hơn nợ thông thường, có điều kiện write-down/conversion phức tạp

Ví dụ: Techcombank phát hành AT1 bonds

• Năm 2021: Phát hành 3,000 tỷ đồng trái phiếu AT1
• Lãi suất: 8.5%/năm (cao hơn trái phiếu thường)
• Điều khoản: Chuyển đổi thành cổ phiếu nếu CAR xuống dưới 6.5%
• Tác động: Tăng Tier 1 Capital, cải thiện cả CAR và Leverage Ratio

2. Giảm Total Exposure (Mẫu số)

Cách này cần thận trọng vì có thể ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh.

Tối ưu hóa danh mục tài sản:

• Bán các tài sản không hiệu quả hoặc rủi ro cao
• Chuyển sang các tài sản sinh lời cao hơn với cùng mức exposure
• Thu hẹp các hoạt động không cốt lõi

Ví dụ: HSBC Global Banking Markets restructuring (2019-2021)

• Bán các business unit không hiệu quả tại Pháp, Mỹ
• Giảm Total Exposure: $2.9 trillion → $2.7 trillion
• Leverage Ratio cải thiện: 4.9% → 5.4%
• Đồng thời tăng ROE nhờ tập trung vào thị trường hiệu quả cao (Châu Á)

Securitization (Chứng khoán hóa tài sản):

• Chuyển các khoản cho vay thành chứng khoán và bán cho nhà đầu tư
• Giảm tài sản trên bảng cân đối kế toán
• Lưu ý: Phải đảm bảo “true sale” theo quy định, không giữ lại rủi ro quá mức

Giảm off-balance sheet commitments:

• Review và hạn chế các cam kết tín dụng không cần thiết
• Tăng phí cho các hạn mức tín dụng chưa sử dụng
• Khuyến khích khách hàng sử dụng hạn mức hoặc hủy bỏ

Balance giữa Leverage Ratio và ROE

Đây là thách thức lớn nhất trong quản lý Leverage Ratio. Trong khi Leverage Ratio cao tăng an toàn, nó cũng có thể làm giảm ROE (Return on Equity – Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu).

Mối quan hệ toán học:

[EQUATION BLOCK]

text{ROE} = text{ROA} times text{Equity Multiplier}

Trong đó:

• ROA = Net Income / Total Assets
• Equity Multiplier = Total Assets / Equity = 1 / Leverage Ratio

Nếu Leverage Ratio tăng (ví dụ từ 5% lên 10%), Equity Multiplier giảm từ 20 lần xuống 10 lần. Nếu ROA không đổi, ROE sẽ giảm một nửa.

Chiến lược cân bằng:

Tăng ROA để bù đắp:

• Cải thiện hiệu quả hoạt động (giảm chi phí, tăng thu nhập)
• Tập trung vào các hoạt động sinh lời cao
• Đầu tư công nghệ để tăng năng suất

Ví dụ: ACB 2020-2023

• Tăng Leverage Ratio từ 8.5% → 11.2% (giảm đòn bẩy)
• Đồng thời tăng ROA từ 1.5% → 2.3% (nhờ chuyển đổi số và tối ưu chi phí)
• Kết quả: ROE vẫn duy trì ở mức cao 18-20%

Phân khúc khách hàng:

• Tập trung vào khách hàng có margin cao, rủi ro thấp
• Giảm exposure với khách hàng không hiệu quả
• Phát triển các dịch vụ fee-based (không tốn vốn nhiều)

Chấp nhận ROE thấp hơn trong giai đoạn xây dựng nền tảng:

• Nhiều ngân hàng lớn chấp nhận ROE 12-15% thay vì 20%+ để duy trì an toàn
• Truyền thông rõ ràng với cổ đông về chiến lược dài hạn

Vai trò của công nghệ trong quản lý Leverage Ratio

Hệ thống tính toán và giám sát real-time

Quản lý Leverage Ratio hiệu quả đòi hỏi hệ thống công nghệ mạnh mẽ để theo dõi liên tục các thành phần phức tạp của Total Exposure.

Các thành phần hệ thống:

Data warehouse tập trung:

• Tích hợp dữ liệu từ tất cả hệ thống: Core banking, Treasury, Trading, Credit
• Đảm bảo dữ liệu nhất quán và cập nhật real-time

Calculation engine:

• Tính toán tự động Total Exposure theo quy định Basel III
• Xử lý các trường hợp phức tạp: netting, collateral, derivatives valuation

Dashboard và reporting:

• Hiển thị Leverage Ratio theo thời gian thực
• Cảnh báo khi Leverage Ratio gần ngưỡng yêu cầu
• Drill-down chi tiết đến từng thành phần exposure

Ví dụ: Vietcombank triển khai hệ thống Basel Compliance 2022

• Đầu tư 150 tỷ đồng cho hệ thống tính toán CAR, Leverage Ratio, LCR tự động
• Giảm thời gian báo cáo từ 5 ngày xuống 4 giờ
• Tăng độ chính xác và cho phép phân tích scenario nhanh chóng

Stress testing và scenario analysis

Công nghệ cho phép ngân hàng mô phỏng tác động của các kịch bản khác nhau lên Leverage Ratio.

Các kịch bản thường xuyên:

Kịch bản tăng trưởng tín dụng:

• Nếu tăng cho vay 20% mà không tăng vốn → Leverage Ratio giảm bao nhiêu?
• Cần tăng vốn bao nhiêu để duy trì Leverage Ratio hiện tại?

Kịch bản khủng hoảng:

• Nếu 10% tài sản bị tổn thất → Tier 1 Capital giảm → Leverage Ratio còn lại?
• Cần buffer bao nhiêu để đảm bảo Leverage Ratio ≥ 3% trong mọi trường hợp?

Kịch bản thị trường:

• Nếu giá trị derivatives tăng mạnh do biến động thị trường → Total Exposure tăng → Leverage Ratio?

Công nghệ AI/ML:

• Dự báo xu hướng Leverage Ratio dựa trên dữ liệu lịch sử và các yếu tố kinh tế vĩ mô
• Tự động đề xuất hành động điều chỉnh khi phát hiện xu hướng giảm

Thách thức trong triển khai tại Việt Nam

Thiếu hệ thống và dữ liệu

Nhiều ngân hàng Việt Nam, đặc biệt là các ngân hàng vừa và nhỏ, chưa có hệ thống đủ mạnh để tính toán chính xác các thành phần phức tạp của Total Exposure.

Khó khăn cụ thể:

Off-balance sheet items: Nhiều ngân hàng chưa có hệ thống tập trung quản lý các cam kết tín dụng, bảo lãnh, LC ngoại bảng.

Derivatives valuation: Thiếu công cụ định giá chính xác các hợp đồng phái sinh, đặc biệt là các sản phẩm phức tạp.

SFT (Securities Financing Transactions): Ít ngân hàng Việt Nam tham gia sâu vào repo/reverse repo, nên chưa có kinh nghiệm tính toán exposure từ SFT.

Giải pháp:

• Đầu tư vào các hệ thống Basel Compliance chuyên dụng (Oracle FSGBU, Moody’s Analytics, SAS…)
• Đào tạo đội ngũ chuyên gia am hiểu Basel III
• Thuê tư vấn từ Big 4 (Deloitte, PwC, EY, KPMG) để triển khai

Chi phí tuân thủ cao

Việc triển khai hệ thống tính toán và giám sát Leverage Ratio đòi hỏi đầu tư lớn về công nghệ, nhân sự và quy trình.

Ước tính chi phí:

• Hệ thống công nghệ: 100-200 tỷ đồng (cho ngân hàng TMCP lớn)
• Đào tạo nhân sự: 10-20 tỷ đồng/năm
• Tư vấn triển khai: 30-50 tỷ đồng
• Chi phí vận hành hàng năm: 20-30 tỷ đồng

Đối với các ngân hàng nhỏ, chi phí này có thể là gánh nặng đáng kể.

Giải pháp tiết kiệm:

• Sử dụng giải pháp cloud-based thay vì on-premise
• Tham gia các dự án chung của hiệp hội ngân hàng để chia sẻ chi phí
• Triển khai từng bước, ưu tiên các thành phần quan trọng nhất trước

Thiếu kinh nghiệm quản lý

Vì Leverage Ratio chưa được áp dụng bắt buộc tại Việt Nam, nhiều ngân hàng chưa tích lũy kinh nghiệm quản lý chỉ số này.

Rủi ro:

• Khi NHNN chính thức yêu cầu tuân thủ, một số ngân hàng có thể phát hiện Leverage Ratio thực tế thấp hơn ước tính
• Thiếu chiến lược dài hạn để cân bằng giữa Leverage Ratio và hiệu quả kinh doanh
• Chưa có quy trình stress testing và kế hoạch phòng ngừa

Giải pháp:

• Học hỏi kinh nghiệm từ các ngân hàng nước ngoài có mặt tại Việt Nam (HSBC, Standard Chartered, ANZ…)
• Tham gia các chương trình đào tạo và hội thảo quốc tế về Basel III
• Thiết lập bộ phận chuyên trách về Basel Compliance với nhân sự có trình độ cao

Các ngân hàng cần chủ động trong việc xây dựng năng lực, để đáp ứng đầy đủ yêu cầu khi quy định chính thức được ban hành. Điều này cũng liên quan mật thiết đến các quy trình quản trị rủi ro tổng thể mà ngân hàng cần triển khai. Để hiểu rõ hơn về cách các ngân hàng xây dựng khung quản lý rủi ro toàn diện, bạn có thể tham khảo thêm về Quản trị rủi ro ngân hàng và các best practices trong ngành.

8. Xu hướng và thách thức tương lai

Basel IV và các thay đổi dự kiến

Mặc dù Basel III vẫn đang trong quá trình triển khai trên toàn thế giới, Basel Committee đã công bố các điều chỉnh quan trọng (thường được gọi là “Basel IV” hoặc “Basel III Finalised”) vào tháng 12/2017, với thời hạn triển khai ban đầu là 1/1/2023 (sau đó lùi đến 1/1/2025 do COVID-19).

Thay đổi liên quan đến Leverage Ratio

1. Leverage Ratio buffer cho G-SIBs

Basel IV chính thức hóa yêu cầu buffer bổ sung cho các ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống toàn cầu.

Cấu trúc buffer:

• Leverage Ratio tối thiểu cơ bản: 3%
• G-SIB buffer: 50% của G-SIB capital buffer dựa trên rủi ro
• Ví dụ: Nếu ngân hàng có G-SIB capital buffer 2%, Leverage Ratio buffer sẽ là 1%
• Tổng yêu cầu: 4% cho G-SIBs

Tác động:
Các ngân hàng lớn như JP Morgan, HSBC, Bank of America sẽ phải duy trì Leverage Ratio cao hơn đáng kể, làm giảm khả năng cạnh tranh bằng đòn bẩy tài chính.

2. Loại trừ central bank reserves trong một số trường hợp

Để khuyến khích ngân hàng nắm giữ tài sản an toàn nhất, một số khu vực pháp lý cho phép loại trừ tiền gửi tại NHNN khỏi Total Exposure trong tính Leverage Ratio.

Lý do:

• Central bank reserves là tài sản không có rủi ro
• Trong giai đoạn QE (Quantitative Easing), ngân hàng tích lũy nhiều reserves, làm tăng Total Exposure mà không tăng rủi ro thực tế
• Nếu không loại trừ, ngân hàng có thể không muốn giữ reserves, gây bất lợi cho chính sách tiền tệ

Tranh cãi:

• Một số chuyên gia cho rằng việc loại trừ này vi phạm nguyên tắc “đơn giản và minh bạch” của Leverage Ratio
• Có thể tạo ra lỗ hổng quy định

3. Điều chỉnh cách tính derivatives exposure

Basel IV cập nhật phương pháp tính exposure từ công cụ phái sinh từ Current Exposure Method (CEM) sang Standardized Approach for Counterparty Credit Risk (SA-CCR).

SA-CCR cải tiến:

• Nhạy cảm hơn với rủi ro thực tế của từng loại phái sinh
• Cho phép netting hiệu quả hơn giữa các hợp đồng
• Giảm yêu cầu vốn cho các hợp đồng có tài sản thế chấp tốt

Tác động: Các ngân hàng có hoạt động derivatives lớn (investment banks) có thể giảm được Total Exposure từ 10-30%, cải thiện Leverage Ratio mà không cần tăng vốn.

Tác động của công nghệ và ngân hàng số

Fintech và nền tảng số làm thay đổi mô hình kinh doanh

Sự phát triển của ngân hàng số và fintech đang tạo ra các mô hình kinh doanh mới có cấu trúc Leverage Ratio khác biệt so với ngân hàng truyền thống.

Mô hình “asset-light” (tài sản nhẹ):

Nhiều ngân hàng số không nắm giữ các khoản cho vay trên bảng cân đối kế toán, thay vào đó họ:

• Kết nối người vay với nhà đầu tư (marketplace lending)
• Phân phối sản phẩm cho các tổ chức tài chính khác (banking-as-a-service)
• Tập trung vào dịch vụ thanh toán và phí (fee-based income)

Tác động lên Leverage Ratio:

• Total Exposure thấp hơn nhiều so với ngân hàng truyền thống
• Leverage Ratio rất cao (có thể 20-30%) vì ít tài sản
• Ít bị ràng buộc bởi yêu cầu vốn

Ví dụ: Timo (Việt Nam) – Ngân hàng số

• Không có mạng lưới chi nhánh vật lý
• Chủ yếu cung cấp dịch vụ tiết kiệm, thanh toán
• Cho vay chủ yếu thông qua hợp tác với các đối tác (không nắm giữ toàn bộ rủi ro)
• Leverage Ratio ước tính: 15-20% (rất cao so với ngân hàng truyền thống 10-12%)

Thách thức quy định:

• Các mô hình mới này có thể lách qua các yêu cầu Basel III
• Cơ quan quản lý cần cập nhật quy định để bao phủ các mô hình kinh doanh mới
• Cần cân bằng giữa khuyến khích đổi mới và đảm bảo ổn định tài chính

Open Banking và API economy

Open Banking (Ngân hàng mở) cho phép các bên thứ ba truy cập dữ liệu và dịch vụ ngân hàng thông qua API, tạo ra hệ sinh thái tài chính mới.

Tác động lên Leverage Ratio:

Giảm nhu cầu vốn cho một số hoạt động:

• Ngân hàng có thể phân phối sản phẩm của đối tác mà không cần nắm giữ trên bảng cân đối
• Thu phí từ API thay vì lãi cho vay → giảm Total Exposure

Tăng phức tạp trong tính toán exposure:

• Các cam kết và contingent liabilities từ API có thể khó định lượng
• Rủi ro hoạt động tăng lên (operational risk) nhưng không phản ánh trong Leverage Ratio

Cần framework mới:

• Leverage Ratio hiện tại chưa được thiết kế cho mô hình Open Banking
• Cần nghiên cứu cách đo lường rủi ro trong hệ sinh thái phân tán

Blockchain và Decentralized Finance (DeFi)

DeFi đang tạo ra các hệ thống tài chính không cần trung gian (disintermediation), đặt ra câu hỏi về tương lai của ngân hàng truyền thống.

Ý nghĩa với Leverage Ratio:

Nếu một phần hoạt động chuyển sang DeFi:

• Ngân hàng truyền thống có thể giảm Total Exposure
• Nhưng cũng giảm thu nhập và vai trò trong hệ thống tài chính

Tokenization tài sản:

• Chứng khoán hóa các khoản cho vay trên blockchain
• Có thể giảm tài sản trên bảng cân đối kế toán, cải thiện Leverage Ratio
• Nhưng cần quy định rõ ràng về tính “true sale”

Stablecoins và CBDC:

• Central Bank Digital Currencies (CBDC) có thể thay đổi cách ngân hàng thương mại tạo tiền
• Nếu CBDC phổ biến, tiền gửi ngân hàng có thể giảm → Ít nguồn vốn huy động → Phải giảm tài sản → Tác động lên cấu trúc Leverage

Thách thức quy định:

• Basel Framework hiện tại chưa đề cập đến crypto-assets và DeFi
• Basel Committee đã công bố exposure draft về “Prudential treatment of cryptoasset exposures” (2022), nhưng vẫn đang hoàn thiện
• Cần quy định rõ ràng về cách tính exposure từ các hoạt động liên quan crypto

Rủi ro ESG và Leverage Ratio

Climate risk và tài sản khủng hoảng khí hậu

Rủi ro liên quan đến biến đổi khí hậu (climate risk) đang trở thành mối quan tâm lớn của các cơ quan quản lý và ngân hàng trên toàn thế giới.

Hai loại climate risk chính:

Physical risk (Rủi ro vật lý):

• Thiệt hại trực tiếp từ thiên tai, lũ lụt, hạn hán
• Ví dụ: Bất động sản ven biển mất giá do nước biển dâng
• Doanh nghiệp nông nghiệp phá sản do hạn hán kéo dài

Transition risk (Rủi ro chuyển đổi):

• Tài sản mất giá do chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp
• Ví dụ: Nhà máy nhiệt điện than trở thành “stranded assets” khi chính sách carbon mạnh tay
• Doanh nghiệp ô tô